Сравнение в художественном переводе (на примере романа Премчанда «Дар любви»)

Аннотация

The article is about lexico-semantic features and evolution of noun as an independent grammatical category in Sindhi. Opinions of scientists on this matter L. A. Barhudarova and R. P. Egorova are also discussedin it. Key words and expressions: flexional, analytical, morphological, temporal, local, poslelog, tatpurusha,pracrit, apabhransha. 44 SHARQ M ASH’ALI Cиндҳий тили ривожи эволюцион нуқтаи жаат келишиги граммемалари қўшилиб ке- назардан уч босқичдан ўтган. От сўз тур- тиб, бир граммема шаклига келган. Қолавер- кумига хос келишик тизими ички ва ташқи са, ўрта ҳинд-орий тиллари даврида янги лингвистик сабабларга кўра анча ўзгарган. фонетик қонун-қоидалар вужудга келиши Ҳинд-орий тиллари уч босқичда тарихий натижасида келишиклар тизимида янги аф- тараққиётдан ўтган: қадимги ҳинд-орий ти- фикслар вужудга келди. ли, ўрта ҳинд-орий тили, янги ҳинд-орий Янги ҳинд-орий тиллари даврига келиб, тили. Айтиш жоизки, тадқиқот объекти бўл- келишиклар синтези натижасида қадимги миш синдҳий тили янги ҳинд-орий тиллари ҳинд-орий тиллари тизимида мавжуд саккиз- гуруҳига мансубдир. та келишикдан учтасигина сақланиб қолган. Мазкур тилдаги отга хос келишик катего- Булар: 1) бош-тушум-мурожаат келишиги риясининг шаклланиши ҳам бевосита ҳинд- функционал жиҳатдан бир бўлиб, бош орий тилларининг тарихий тараққиёти билан келишик деб аталган; 2) қаратқич-жўналиш- узвий боғлиқдир. Л. А. Бархударованинг чиқиш келишиги, ўрин-пайт ва асбоб-ускуна фикрича, қадимги ҳинд-орий тиллари тизи- келишиги синтези натижасида воситали ке- мида саккизта келишик мавжуд бўлган: бош лишикка айланган. Шу даврдан бошлаб сўз келишик, тушум келишиги, восита келиши- бирикмаларида послелогларнинг вазифалари ги, жўналиш келишиги, чиқиш келишиги, фаоллашган. Натижада тил тизимида флек- қаратқич келишиги, ўрин-пайт келишиги, тив усулга қараганда аналитик жараён устун- мурожаат келишиги. Қадимги ҳинд-орий лиги сезила бошлаган. тилларида келишиклар послелоглар, яъни Шундай қилиб, янги ҳинд-орий тиллари ти- қўшимча ва кўмакчи ўртасида оралиқ ўрин- зимида келишик муносабатлари флектив, агглю- ни эгаллаган граммемалар ёрдамида эмас, тинатив ва аналитик шакллар орқали ифодала- аксинча, флектив усулда ясалган, яъни сўз нади. Лекин, биронта тилда ушбу шакллардан ўзагида муайян ўзгариш содир бўлган 1 . фақат биттасигина устунлик қилолмайди. Бироқ, қадимги ҳинд-орий тилларидаги ба- Шуни айтиб ўтиш керакки, грамматик пред- диий адабиётларда тўла флектив усулдан метликни ифодалаш услуби орқали от сўз фойдаланилган бўлса ҳам, баъзи послелоглар туркумини морфологик жиҳатдан ажратиш асо- ҳам мавжуд эканлиги аниқланган. Масалан, сида отнинг морфологик категориялари ётади. ati “дан ташқари”, adhi “устида”, anu “ке- И. М. Берманнинг фикрига кўра, кўплаб йин”, antar “ўртасида”, pura “олдин”, bahih европа тилларида от сўз туркумига, одатда, “ташқарида”, adhah “остида”. Тилшунос уч морфологик (грамматик) категория хос- олимларнинг тадқиқот натижаларидан шу дир, яъни жинс, сон ва келишик. Охирги ўн маълум бўладики, қадимги ҳинд-орий тил- йилликлар грамматик изланишларига кўра лари тизимида татпурушларнинг, яъни би- эса отнинг морфологик категориялари сафи- ринчи қисми мослашган аниқловчи ва га тўртинчи категория ҳам киритилмоқда: иккинчи қисми отдан ташкил топган қўшма жонли-жонсизлик категориясидир. сўзлар вужудга келиши натижасида келишик Рус синдҳийшунос олимаси Р. П. Егоро- категориясининг икки хил усули шаклла- ванинг фикрича, синдҳий тилидаги от сўз нади: флектив ва аралаш-флектив-аналитик. туркумига учта морфологик категория хос- Бу ҳодиса ўрта ҳинд-орий тилларидан бири дир. Булар турланиш парадигмаси орқали бўлмиш пракритларда кўзга ташланади. ифодаланган ва беш келишикдан ташкил Ўрта ҳинд-орий тиллари босқичида қа- топган келишик категорияси. Булар – бирлик димги ҳинд-орий тиллари тизимидаги сак- ва кўпликдан ташкил топган сон категория- кизта келишик сақланиб қолган. Бироқ, ун- си, муаннас ва музаккардан ташкил топган даги тушум келишиги вазифасини қаратқич ва маълум морфологик ифодасига эга жинс келишиги бажаради. Бош келишик ва муро- категорияси 2 . Буни жадвалда қуйидагича ифода қилиш мумкин: 1 Дворянков Н.А. Индийская и иранская филология . Л.А. Бархударова – К вопросу о падежной категории в индоарийских языках. – М.: Наука, 1976. –С.5. 2 Егорова Р. П. Язык синдхи. – М.: Наука, 1966. – С. 26. SHARQ M ASH’ALI жинс Сон келишик отнинг грамматик категорияси ҳисобланиб, бош келишик мазкур от предмет ва ҳодиса билан ифода- восита келишиги ланган муносабатни англатувчи категориявий асбоб-ускуна маънони англатади ва шу билан гапдаги бошқа музаккар Бирлик келишиги сўзларга нисбатан муносабатни билдиради”2. муаннас Кўплик ўрин-пайт Р. П. Егорова ҳам юқорида келтирилган келишиги олимларга якдиллик билдириб, келишик от- мурожаат нинг гап ёки ибора ичида унинг бошқа сўз- келишиги ларга нисбатан муносабатини ифодаловчи шакл бўлиб, бу муносабатлар турли хил Морфологик категория ҳисобланган ке- бўлиши мумкин, шунинг учун ҳам ҳар бир лишик турланишга эга бўлган тиллардагина келишик