Лексико-грамматические классификации существительных на синдхи (на основе категории согласования)

Аннотация

In this article, there will be described views on the phenomenon of ishtiqaq in Arabic linguistics and its types. Moreover, methods of forming new words, features of morphological models, which participate in this process, and special occurrences are also stated. Keywords and expressions: word stem, ishtiqaq, rules of ishtiqaq, ishtiqaq kabir, ishtiqaq sogir, partial form, general form, model, kernel letter, supplementary letters. Иштиқоқ араб тилшунослигида кенг ўрга- قﺎﻘﺘﺷا “ясаш”, “пайдо қилиш”, “келиб чи- нилган бўлиб, сўз ясалишининг бу тури қиш” маъноларини англатади. бўйича кўплаб илмий баҳслар юритилган. Замонамизнинг машҳур тилшунослари- XII юз йилликнинг машҳур тилшуноси Абу дан Муҳаммад Иброҳим бу сўзга қуйидагича Яқуб Саккокий бу тил ҳодисаси ҳақида ўз таъриф берган: “Бир сўздан бошқа сўзни олиш қарашларига эга. Бу қарашлар илмий жиҳат- бўлиб, у икки сўзга боғлиқ маъно ва тузилиш дан мукаммаллиги боис, улар олим томо- қоидаларига мовофиқ ҳолда, маълум морфо- нидан “قﺎﻘﺘﺷﻻا ﻦﯿﻧاﻮﻗ” деб номланган1. Бу логик қолип асосида амалга ошувчи ҳодиса- қонунлар бошқа тилшунос олимлар билдир- дир”2. Араб тилшунослиги тарихида бу ҳодиса ган фикрларидан кескин фарқ қилмаса-да, ҳижрий IV аср ўрталаригача وأ ﺮﯿﻐﺼﻟا قﺎﻘﺘﺷﻻا муҳим янги қарашларни қамраб олганлиги ﺮﻐﺻﻷا деб юритилган. Ҳижрий IV асрнинг билан ҳарактерлидир. Бу қонунлар машҳур охирларига келиб, Ибн Жинний янги бир боб араб тилшунослиги мактабларининг вакил- қўшди. Бу боб умумий маъно доирасидаги лари хулосалари билан боғлиқ бўлиб, улар ясалган сўзлар боби бўлиб, бу وأ ﺮﯿﺒﻜﻟا قﺎﻘﺘﺷﻻا қонунларга асос ҳисобланади. ﺮﺒﻛﻷا деб номланди3. Араб тилшунослигида сўз ясалиш ҳоди- Абу Яқуб Саккокий бу тил ҳодисаси саси иштиқоқ (قﺎﻘﺘﺷﻻا) деб юритилади. Сўз ҳақида шундай баҳс юритади: ясалишининг энг унумли усули иштиқоқдир. Бу истилоҳ ﻖﺷ ўзагидан олинган бўлиб, فﺮﺼﻟاو ﻮﺤﻨﻟا تﺎﺤﻠﻄﺼﻤﻟا ﻢﺠﻌﻣ .ةدﺎﺒﻋ ﻢﯿھاﺮﺑإ ﺪﻤﺤﻣ 2 169 .ص,م2011 .بادﻻا ﺔﺒﺘﻜﻣ ,ةﺮھﺎﻘﻟا - .ﺔﯿﻓﺎﻘﻟاو ضوﺮﻌﻟاو ﻖﯿﻘﺤﺗ ﻲﻛﺎﻜﺴﻟا ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﺮﻜﺑ ﻲﺑا ﻦﺑ ﻒﺳﻮﯾ بﻮﻘﻌﯾ ﻮﺑا مﺎﻣﻻا 1 - .فﺮﺼﻟا ﻢﻠﻋ ﻲﻓ ﻞﺼﻔﻤﻟا ﻢﺠﻌﻤﻟا .ﺮﻤﺳﻷا ﻲﺟار ذﺎﺘﺳﻷا 3 19 .ص .ﺔﯿﻘﻓﻮﺘﻟا راد ،ةﺮھﺎﻘﻟا-.مﻮﻠﻌﻟا حﺎﺘﻔﻣ .ﻞﺑﺎﻗ ﺪﻤﺤﻣ يﺪﻤﺣ . 140 .ص ,م1997 .ﺔﯿﻤﻠﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا راد ,توﺮﯿﺑ 38 SHARQ M ASH’ALI ن أ ﻮھ ﻚﻟذ ﻰﻠﻋ ﻖﯾﺮﻄﻟا لﻮﻘﻨﻓ اﺬھ ﺪﮭﻤﺗ اذإو نﺎﺑ ﻞﻋﺎﻔﺘﻣ морфологик қолипига солиниши ﻲﻓ ﻊﺿاﻮﻟا ﻰﮭﺘﻧا ﺚﯿﺣ ﻦﻣ ﻊﯾﻮﻨﺘﻟا ﻞﻤﺘﺤﯾ ﺎﻤﯿﻓ ئﺪﺘﺒﺗ натижасида ﻦﯾﺎﺒﺘﻣ “ажралиб турувчи” сўзига يﺮﻘﮭﻘﻟا ﺎﮭﻨﻣ ﻊﺟﺮﺘﻓ .ﺔﯿﺋﺰﺠﻟا عﺎﺿوﻷا ﻲھو ﮫﻌﯾﻮﻨﺗ олиб борди. Бирламчи ўзак сўз маъноси се- ﻮھو ﮫﻨﻣ أﺪﺘﺑا ﺚﯿﺣ ﻰﻟإ ﻢﯿﻤﻌﺘﻟا ﻮھ و ﺲﯿﻨﺠﺘﻟا ﻲﻓ мантик жиҳатдан ясалган янги сўзлар маъноси билан, фонетик жиҳатдан асл ўзак ﻆﻔﻟ ﻞﺜﻣ ﻦﻣ ئﺪﺘﺒﺗ نأ ﻮﺤﻨﻛ ﺔﯿﺋﺰﺠﻟا ﻚﻠﺘﻟ ﻲﻠﻜﻟا ﮫﻌﺿو товушлар бир хиллиги билан узвий боғлиқ ﻲﻓ ﻢﻋأ ﻰﻨﻌﻣ ﻰﻟإ هدﺮﺘﻓ ﻦﯾﺎﺒﺘﻟا ﻊﺿﻮﻣ ﻮھو ﻦﯾﺎﺒﺘﻤﻟا (ﻦﯾﺎﺒﺘﻣ “ажралиб турувчи” бу ﻦﯾﺎﺒﺗ “ажралиб ﻰﻟإ ﻦﯾﺎﺒﺘﻟا دﺮﺗ ﻢﺛ ﻦﯿﺒﻧﺎﺠﻟا ﻦﻣ ﺔﻨﯾﺎﺒﻤﻟا ﻮھو ﻦﯾﺎﺒﺘﻟا ﻆﻔﻟ туриш”, ﺔﻨﯾﺎﺒﻣ “фарқ қилиш”, ﻦﯿﺑ “ажралиш” ﻰﻟإ هدﺮﺗ ﻢﺛ ﻦﯾﺎﺑ ﻆﻔﻟ ﻲﻓ ﺐﻧﺎﺟ ﻦﻣ ﺔﻨﯾﺎﺒﻤﻟا ﻮھو ﻢﻋأ ҳамма сўзларнинг ўзак ҳарфларини ن ي ب ﻢﻋأ ﻰﻟإ هدﺮﺗ ﻢﺛ نﺎﺑ ﻆﻔﻟ ﻲﻓ ﺔﻧﻮﻨﯿﺒﻟا لﻮﺼﺣ ﻮھو ﻢﻋأ ташкил қилган). اﺬھ ﻲﻓ ﺎﻨﺑﺎﺤﺻأ ﮫﯿﻨﻌﯾ يﺬﻟا ﻮھ اﺬھو ﻦﯿﺒﻟا دﺮﺠﻣ ﻮھو Араб тилшунослари ўртасида иштиқоқ .قﺎﻘﺘﺷﻻﺎﺑ عﻮﻨﻟا асли борасида тортишув бор, бу тортишув Мазмуни: “Бунга киришиладиган бўлса, иккита катта араб тилшунослик мактаблари биз бу ҳақда шундай деймиз: бунга олиб ўртасида кечади. Абу Яқуб Саккокий таъ- борадиган йўл – бирон-бир шаклни охиригача рифидаги “Бу соҳибларимиз айтган фикр- турли шаклларга солишни амалга оширади. Бу дир” деган фикр Басра тилшунослик мактаби турли шакллар жузъий бўлиб, ўқувчи шакл- вакилларига ишорадир. ларни бошқа ҳолга келтиришда шакл ортидан Иштиқоқ асли нима, исмми ёки феъл? орқага қайтади. Бошланган жойга қайтиш ﻢﯿﻤﻌﺗ Басралик ва куфалик араб тилшунослари яъни умумлашишдир. Умумий шакл аввалги бу борада кенг илмий мунозара қилган. жузъий шаклга, албатта, оиддир. Мисол учун Бунга кўра, басралик олимлар: “Иштиқоқ ﻦﯾﺎﺒﺘﻣ “ажралиб турувчи” бу ﻦﯾﺎﺒﺗ “ажралиб асли масдар (ҳаракат номи)дир, чунки феъл ҳаракат номидан олинган”, дейди. Куфалик туриш” сўзидан олинган бўлиб, умумий олимлар эса, бу фикрнинг аксини айтади, маънога қайтарилса, икки ҳосил қилинган сўз яъни иштиқоқ асли феъл. Ҳар иккала томон умумий шакл ﺔﻨﯾﺎﺒﻣ “фарқ қилиш” сўзига бориб ҳам ўз қарашларини қувватловчи далил- тақалади. ﻦﯾﺎﺒﺗ сўзи умумийликка қайтарилса, ларни келтиради. ﻦﯾﺎﺑ сўзи эътиборидан ﺔﻨﯾﺎﺒﻣ “фақр қилиш” бў- Басралик олимларнинг далиллари: лади. ﻦﯾﺎﺑ ва نﺎﺑ сўзларини умумийликка қайта- 1. Масдар замонни ифодаламайди. Феъл рилса, бошланғич шакл ҳисобланувчи масдар эса маълум бир замонни ифодалайди. Шу- ﻦﯿﺑ “ажралиш”га бориб тақалади. Бу соҳиб- нингдек, масдарнинг замонни ифодаламас- ларимиз айтган фикрдир”1. лиги асл унга боғланганидан. Шунинг учун Араб тилшунослигида сўз ясалиш соҳа- масдар феълнинг аслидир. сида морфологик қолип етакчи ўрин эгалла- 2. Масдар исм ҳисобланади. Исм ўзи шини юқоридаги берилган таърифдан ҳам феъл билан боғланмагани ҳолда маъно анг- билиб олиш мумкин. Ясалган сўзнинг мор- латади, лекин феълнинг ўзи исмсиз маъно фологик бирламчи ўзагини топиш ушбу англата ол