Абу Якуб Саккаки об искусстве страсти

Аннотация

This article is devoted to the study of filigree papers and their properties used in the office of Bukhara Amirate in the end of XIX and at the beginning of XX centuries. the necessity of grouping filigree papers is revealed in the article. Keywords and expressions: Bukhara emirate, qoshbegi, filigran, P.V.Sergeeva, arms, correspondences, archive, “Mir Ibrohimi”, factory. XIX аср охири – XX аср бошларида Бу- Ушбу ярим кўринувчи белгилар ХVII–ХIХ хоро амирлиги девонхонаси мактуб ва рас- асрларда “тамға” деб аталган. Аммо илмий мий ҳужжатлари асосан фабрика қоғозлари- адабиётларда улар филигран ёки сув белги- дан тайёрланган. Бухоро амирлиги ва Россия лари деб юритилади. Дастлабки, филигран қо- империяси ҳукумати вакиллари ўртасида ғозларини тайёрлаш ХIII асрнинг сўнги чора- ёзишмалар ҳам бевосита мазкур турдаги қо- гида Италия қоғоз ишлаб чиқариш маркази ғозларда олиб борилган эди. ҳисобланган Фабрианода амалга оширилган. Ёзишмаларида фойдаланилган қоғозлар Филигранларда иш қуроллари, хўжалик буюм- ўзида қаерда, қачон, ким томонидан ва қан- лари, сиёсий шахсларнинг тасвирлари ва дай турга мансублигини билдирувчи махсус уларнинг герблари ҳам ўз аксини топган1. белгилардан ташкил топган. Қоғоз ишлаб Филигран қоғоз – қоғоз олиш мослама- чиқарилган фабриканинг махсус белгиси де- сидаги ингичка тўрларда ипак ёки ингичка ганда, мавжуд қоғоз маҳсулотида уни ишлаб сим ёрдамида махсус ҳарф, белги, сўз ёки чиқарган жой, шахс, йил, қоғоз турининг расм шаклида тўқилган. Шундан сўнг, қоғоз белгиси каби филигран (сув белгилар) ва қоришмаси шу тўқима ипак ва симларга штемпеллар тушунилади. алоҳида қалинликда жойлашган. Ушбу мах- ХIХ аср охири – ХХ аср бошларига қадар сус тасвирлар қоғоз олиш мосламасида бир жаҳон ва Россия фабрикаларида тайёрланган йил муддат ичида яроқсиз ҳолатга келган ва қоғозлар ёруғликка тутилганда, уларда чи- уста унга қайтадан шу тасвир туширишга зиқлар, сўзлар, ҳарфлар, рақамлар, гуллар, ҳаракат қилган. Бу ҳол қоғозларнинг қайси ҳайвонлар ва турли буюмларнинг тасвирини ҳудудда ва қандай тасвирли филигранларга кўришимиз мумкин. 1 Малкин И.Т. История бумаги. – М.: Издательство АН СССР, 1940. – C. 130. 33 SHARQ M ASH’ALI э га бўлишини аниқлашга ёрдам беради 1 . уларда махсус товар белгиси аксини туши- Дастлабки, филигранлар жуда қўпол ҳолатда риш кераклиги хусусида тегишли қарорлар ишланган бўлиб, вақт ўтиши билан бу қабул қилинган. Жумладан, 1744 йил Россия фаолият ҳам саньат даражасига кўтарил- бозорларида рус товарларини бошқа мамла- ганлигини кўришимиз мумкин. кат товарларидан ажратиб олиш мақсадида Ўрта Осиёда, хусусан, ХVI асрнинг бирин- қоғозларни муҳрлаш тўғрисида қарор қабул чи ярмида Самарқандда уста Мир Иброҳим қилинади. 1778 йил 18 октябрда эса Россия- томонидан тайёрланган қоғоз “Мир-Иброҳи- даги қоғоз ишлаб чиқарувчи мануфактуралар мий” деб аталган. Бу қоғоз тури ҳам ўзида учун махсус қонун қабул қилинган. Унда 24х24 диаметрли ҳалқалар кўринишидаги сув қоғоз фабрикантлари сув белгисига эга қо- белгилари мавжудлиги билан фарқланади. ғозларни тайёрлаш, қоғозда ишлаб чиқарил- Россия мануфактура ва фабрикаларида ган ҳудуд номи ва муассаса раҳбарининг ишлаб чиқилган қоғозларда ҳам махсус бел- исми мазмунини берувчи бош ҳарфларни акс гилар қўйилган. Улар ҳарфлар, сўзлар, тас- эттириши ва қоғоз ишлаб чиқарилган сана вирлар, рақамлардан иборат бўлган. белгисини жойлаштиришлари кераклиги З.В.Участкинанинг тадқиқотларида Рос- белгиланган эди2. сия қоғозларидаги дастлабки филигранлар Ушбу ҳолат натижасида бозорларда қоғоз Санкт-Петербург қоғоз тегирмонларида Ад- танланган ёки сотиб олинган вақтда харидор миралтейс герби ҳисобланган “лангар” тас- учун қоғоз қаерда, ким томонидан ва қачон вири шаклида эканлиги таъкидланади. Рос- ишлаб чиқарилганлигини аниқлай олиш им- сияда қоғоз тайёрловчи мануфактуралар ўз конини берган. Бу тартибнинг назорати Россия маҳсулотларини бозорда сотишдан олдин мануфактура коллегияси назорати доирасига киритилган. Улар эса, ўз навбатида, мануфак- тура эгалари томонидан ҳар олти ойда юбо- 1 Масалан, Европадаги қоғоз ишлаб чиқарган ҳар бир рилган қоғоз намуналари, асосида таққослаш давлат ўзига хос филигранларга эга бўлган. Агар Италия имкониятига эга бўлишган. Тарихий манба- қоғозларида, асосан, қўлқоп, ҳалқа, арбалет, қайчи, нарвон, устун каби предметлар, шунингдек, ҳўкиз кал- ларни ўрганиш натижасида Россияда дастлаб, ласи, аждар, қанотидан ўқ еган қуш, қозиққа боғланган 13 та мануфактурада ушбу фаолият олиб от каби ҳайвон ҳамда папа тасвири, қўлида хоч ушлаб борилганлигини кўришимиз мумкин3. турган фаришта каби тасвирлар мавжуд бўлса, Франция Тадқиқот жараёнида ХIХ асрнинг иккин- қоғозларида Труа, Париж каби шаҳар герблари, делфин, чи ярми – ХХ аср бошларида Россия импе- ит каби ҳайвон, лилия гули билан безатилган Ф ҳарфи туширилган қалқон ва икки калит белгилари тасвир- рияси ва амирлик ҳукумати ўртасида олиб ланган. Шу билан бирга, Швейдин, Эбербах, Эберштат- борилган ёзишмаларида филигран белгилари де шаҳри герблари ҳисобланган чўчқа расми, бургут, мавжуд қоғозлардан