JALOLIDDIN RUMIY ASARLARIDA TARBIYA G‘OYALARINING PEDAGOGIK TALQINI.

Аннотация

Mazkur tezisda buyuk mutasavvif va adib Jaloliddin Rumiy asarlarida ilgari surilgan tarbiyaviy g‘oyalar pedagogik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Rumiy tomonidan asoslangan ruhiy, axloqiy, estetik va ijtimoiy tarbiya yo‘nalishlari zamonaviy ta’lim tamoyillari bilan qiyosiy o‘rganiladi. Shuningdek, uning “komil inson” haqidagi qarashlari hozirgi pedagogik konsepsiyalar – shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, emotsional rivojlanish, ma’naviy-axloqiy kamolot bilan qanday uyg‘unlashishi aniqlanadi. Kalit so‘zlar: Rumiy, tarbiya, axloqiy yetuklik, tasavvuf, estetik tarbiya, zamonaviy pedagogika. Bugungi globallashuv davrida yoshlarning ma’naviy-axloqiy tarbiyasi nafaqat pedagogik muammo, balki ijtimoiy zarurat sifatida ko‘rilmoqda. Shu nuqtai nazardan, Sharq mutafakkirlarining merosini chuqur o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, Jaloliddin Rumiy (1207–1273) asarlarida ilgari surilgan tarbiyaviy g‘oyalar bugungi pedagogik jarayon uchun boy ma’naviy manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Rumiy asarlarida tarbiya masalalari chuqur ma’naviy-falsafiy mazmunga ega bo‘lib, ular quyidagi yo‘nalishlarda ifoda etilgan: Axloqiy tarbiya: Inson kamolotining asosi deb axloqiy poklik e’tirof etiladi. Masnaviyda nafs ustidan g‘alaba tarbiyaning muhim bosqichi sifatida ko‘rsatiladi. Ruhiy tarbiya: Rumiy inson qalbini sabr, zikr, muhabbat orqali poklash g‘oyasini ilgari suradi. Bu yo‘nalish tasavvufiy ichki kamolotga asoslangan. https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 2-son Iyun 2025 96 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Estetik tarbiya: Musiqa va raqsni ruhiy uyg‘onishga xizmat qiluvchi vosita sifatida talqin qiladi. Bu orqali go‘zallikni anglash, did tarbiyasi muhim sanaladi. Ijtimoiy tarbiya: Odamiylik, bag‘rikenglik, empatiya kabi ijtimoiy fazilatlar inson kamolotida asosiy rol o‘ynashi ta’kidlanadi. Shuningdek, Rumiy ilmni qalbga joylashgan nur sifatida baholaydi va uni faqat tashqi yodlash emas, balki qalbdan o‘zlashtirish zarurligini uqtiradi. Tezisda Rumiy qarashlarining zamonaviy ta’lim konsepsiyalari – shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, emotsional-intellektual rivojlanish, san’at orqali tarbiya, axloqiy-falsafiy yondashuvlar bilan o‘zaro bog‘liqligi ilk bor tahliliy yondashuv asosida ochib berilgan. Bugungi yoshlar internet, ijtimoiy tarmoqlar va turli axborot oqimi ichida axloqiy mezonni yo‘qotib qo‘yish xavfiga duch kelmoqda. Rumiy g‘oyalari esa yoshlarni: o‘z ustida ishlashga (nafsni yengish), sabrli, kamtar va mehribon bo‘lishga, ichki uyg‘unlikka erishishga yo‘naltiradi. Bu shaxsiy rivojlanish va ijtimoiy moslashuv uchun juda muhim. Rumiy o‘z asarlarida aql bilan yurak uyg‘unligini targ‘ib qiladi. Bugungi ta’limda bu: Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, Emotsional intellekt, Axloqiy-ruhiy barqarorlik tamoyillari bilan bevosita bog‘liq. Demak, Rumiy qarashlari orqali tarbiyaning nafaqat nazariyasi, balki amaliy modeli ishlab chiqilishi mumkin. Ko‘p hollarda pedagogik tizimlar G‘arbiy modelga asoslanadi. Biroq biz o‘z tariximiz, madaniyatimiz, tafakkurimizga mos Sharqona tarbiya maktabini tiklashimiz kerak. Rumiy bunga tayyor asos bo‘la oladi, chunki u: Qur’onga tayangan, amaliy ma’naviyatni ilgari surgan, https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 2-son Iyun 2025 97 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari ichki o‘zgarish orqali tashqi ijtimoiy xulqni shakllantirishni targ‘ib qilgan. Rumiy qarashlarini o‘rganish: pedagogika, psixologiya, axloqshunoslik, ma’naviyat asoslari kabi fanlar uchun ilmiy-nazariy manba yaratadi. Tarbiyaning chuqur falsafiy ildizlarini tushunish, hozirgi ta’lim jarayonini mazmunan boyitishga xizmat qiladi. Annemarie Schimmel, Seyyid Hossein Nasr kabi olimlar Rumiy g‘oyalarini G‘arb ilmiy jamoatchiligiga tanitgan. Biz esa ularni: pedagogik tahlil orqali, qadriyat asosidagi ta’lim modeli sifatida o‘rganib, O‘zbek va musulmon olami tafakkurini dunyoga tanitishimiz mumkin. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Jaloliddin Rumiy asarlarida yoritilgan tarbiya g‘oyalari nafaqat diniy-ma’naviy manba, balki amaliy pedagogik model sifatida ham o‘rganilishi zarur. Bugungi ta’lim tizimida bu g‘oyalarning qo‘llanilishi yoshlarning ma’naviy yetukligi, axloqiy pokligi va ichki uyg‘unligini ta’minlashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Jaloliddin Rumiy. Masnaviy Ma’naviy (6 jildlik). Tarjimon: Sh. Shomuhamedov. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa, 2004. 2. Jaloliddin Rumiy. Fihi Ma Fihi (“Undagi narsa – undadir”). Tarjimon: M. Shermuhamedov. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2006. 3. Jaloliddin Rumiy. Divoni Kabir (G‘azallar majmuasi). – Tehron: Nashri Markazi, 1999. (fors tilida) 4. Schimmel, Annemarie. The Triumphal Sun: A Study of the Works of Jalaloddin Rumi. – Albany: SUNY Press, 1993. https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 2-son Iyun 2025 98 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari 5. Nasr, Seyyid Hossein. Traditional Islam in the Modern World. – London: Kegan Paul Internation