DAVLAT VA DIN MUNOSABATLARINING ILMIY TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqolada davlat va din munosabatlarining tarixiy shakllanishi, zamonaviy jamiyatdagi roli hamda Oʻzbekistonda ushbu munosabatlarning huquqiy asoslari yoritilgan. Shuningdek, din va davlatning oʻzaro aloqalari, ularning chegaralari va hamkorlik imkoniyatlari tahlil qilinadi. Kalit so’zlar: davlat, din, dunyoviylik, huquqiy asos, Oʻzbekiston, Konstitutsiya, erkinlik Maqola matni Davlat va din munosabatlari har bir jamiyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu munosabatlar tarix davomida turlicha shakllangan boʻlib, baʼzi davrlarda ular bir-biridan ajralgan, baʼzi holatlarda esa bir-biriga uygʻunlashgan. Bugungi kunda koʻpgina demokratik davlatlarda din va davlat ajratilgan boʻlib, davlat dunyoviylik tamoyiliga asoslanadi. Biroq dinning jamiyat hayotidagi ahamiyati sababli, davlat va diniy tashkilotlar oʻrtasida muayyan hamkorlik mavjud. Oʻzbekistonda ham davlat va din munosabatlari mustaqillik yillarida yangicha mazmun kasb etdi. Konstitutsiyada din va davlat ajratilganligi belgilangan boʻlib, bu tamoyil diniy erkinlikni taʼminlash, diniy eʼtiqodga hurmat bilan yondashish, ayni paytda davlat ishlariga din aralashmasligini taʼminlashga xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining 1998-yilda qabul qilingan "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida"gi qonuni bu borada muhim huquqiy asos boʻlib xizmat qilmoqda. Davlat diniy tashkilotlar bilan hamkorlikda jamiyatda maʼnaviy muhitni mustahkamlash, diniy bagʻrikenglikni rivojlantirish, ekstremizm va radikalizmga https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 2-son Iyun 2025 105 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari qarshi kurashish borasida chora-tadbirlar koʻrmoqda. Diniy tashkilotlar esa oʻz navbatida, jamiyatda axloqiy qadriyatlarni targʻib qilishda, yoshlarni tarbiyalashda muayyan rol oʻynamoqda. Bu esa davlat va din oʻrtasidagi sogʻlom hamkorlikni ifodalaydi. Tarixiy nuqtai nazardan qaralganda, davlat va din o‘rtasidagi munosabatlar turli sivilizatsiyalarda farqli ko‘rinishlarda namoyon bo‘lgan. Masalan, qadimgi Misrda fir'avn nafaqat siyosiy, balki diniy rahbar sifatida ham e’tirof etilgan. O‘rta asrlarda Yevropada esa katolik cherkovi kuchli siyosiy ta’sirga ega bo‘lgan. Islom sivilizatsiyasida esa xalifalik tizimi orqali diniy va siyosiy hokimiyat bir qo‘lda jamlangan. Ushbu tarixiy tajribalar din va davlat o‘rtasidagi chegaralarni belgilashda muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy demokratik davlatlarda esa, din va davlat o‘rtasidagi ajralish prinsipi asosiy tamoyil sifatida qabul qilingan. Bu tamoyil fuqarolarning diniy e’tiqod erkinligini kafolatlash, diniy tashkilotlarning siyosiy hayotga aralashmasligini ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ba’zi hollarda davlat diniy tashkilotlar bilan ijtimoiy sohalarda hamkorlik qiladi. Masalan, ma’naviy tarbiya, ijtimoiy yordam ko‘rsatish, ma’rifat targ‘iboti kabi yo‘nalishlarda davlat diniy tashkilotlar bilan hamkorlikda ishlaydi. O‘zbekiston tajribasida davlat va din o‘rtasidagi munosabatlar muvozanatli yondashuv asosida shakllanmoqda. Respublikamizda diniy tashkilotlar qonun doirasida faoliyat yuritmoqda. Diniy ta’lim muassasalari, jumladan, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Mir Arab kabi oliy diniy ta’lim muassasalari ochilib, yuqori malakali diniy mutaxassislar tayyorlanmoqda. Shu bilan birga, diniy ekstremizm va radikalizmning oldini olish borasida ham davlat tomonidan keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bugungi kunda O‘zbekistonda davlat va din munosabatlari global xavfsizlik kontekstida ham muhim o‘rin tutadi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, dinni to‘g‘ri tushunish va tushuntirish, unga nisbatan xolis yondashuv ekstremistik oqimlarning oldini olishda samarali vositadir. Shu nuqtai nazardan qaralganda, https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 2-son Iyun 2025 106 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari davlatning diniy sohadagi siyosati nafaqat ichki barqarorlik, balki xalqaro xavfsizlik uchun ham dolzarb hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, davlat va din munosabatlari jamiyat barqarorligi, ijtimoiy totuvlik va inson huquqlarining taʼminlanishida muhim oʻrin tutadi. Oʻzbekistonda ushbu munosabatlar demokratik, huquqiy tamoyillarga asoslangan holda rivojlanmoqda. Davlat diniy erkinlikni taʼminlagan holda, dinni siyosatdan chetda tutishga harakat qilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 2. "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida"gi Qonun, 1998 yil. 3. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. 4. Maxmudov M. Dinshunoslik asoslari. – T.: O‘zbekiston nashriyoti, 2016. https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 2-son Iyun 2025 107