Филигранные бумаги, использовавшиеся в казне Бухарского эмирата

Аннотация

This article presents a new information about the old-Turkish treatise called "Olimiya" by science of Alimkhan ibn Musahan Tashkandi, one of the Tashkent scientists who lived in the beginning of the 20th century. The manuscript and lithography and all the composition of this work was mentioned for the first time in this article. The article will undoubtedly contribute to enriching knowledge about Islam. Keywords and expressions: Tajweed, Recitation Quran, Quran, brochure, obligatory, turkish. Маълумки, Мовароуннаҳрдан етишиб са қўшганлар ва ўз ижодлари билан кейинги чиққан кўплаб олимлар араб тили, фиқҳ, авлодларнинг илмий оламини бойитганлар. ақоид, тажвид, ҳадисшунослик каби ислом Бундан кўриниб турибдики, юқорида келти- динига оид илмларнинг ривожига катта ҳис- риб ўтилган илмларнинг асосини қуръоншу- 28 SHARQ M ASH’ALI н осликка доир фанлар ташкил қилади ва Шунингдек, асарнинг айнан ўзида ҳам асар тажвид бу хилдаги илмлар орасида энг ом- номи “Олимия” экани ва унинг назм-наср малашгани ҳисобланади. қисмлардан иборатлиги таъкидланган: Тажвид илми Қуръонни тўғри ўқиш қо- Ҳар икки назму наср ўлуб марқум, нун-қоидалари, шарт-шароитларига бағиш- “Олимия” оти-ладур мавсум3. ланган илм бўлиб, Мовароуннаҳр қорилари ва ҳофизлари ҳам бу соҳада баракали илмий “Олимия” тажвиди айнан Олимхон Тош- ижод ва фаолият билан машғул бўлганлар. кандийга тегишли экани унинг муқадди- Араб тилида ижод қилиб келган ота-бо- масида қуйидаги тўртликда ифодаланган: боларимиз, XIX аср – XX аср бошларида, Эмди, айтур бу камтарини аном асосан, форсий ва туркий тилларда ёза бош- Ким, эрур ғарқи қулзуми асом. ладилар. Бу жараён уларнинг асарларини Ибн марҳум қори Мусохон, оддий халққа ҳам яқинлаштирди. Айниқса, ХХ Оти Олим, ва лек ҳечмадон4. аср бошларидаги Марказий Осиё халқла- Олимхон ибн Мусохон Тошкандий ҳақи- ридаги миллий уйғониш, жадид маърифат- да деярли маълумотлар учрамайди. У ўзи- парварларининг кенг фаолияти, ватанпарва- нинг “Олимия” номли мазкур асарини 1321 рона юритган ишлари илмнинг барча соҳа- ҳижрий йили 5 сафарда ёзиб тугатганини ва ларидаги асарларни туркийлаштириш жараёни унинг байтлари 190 байтдан иборат эканини бошлаб юборилди. Ана шундай тадбирлар қайд қилиб ўтган: асосида “Олимия” рисоласи вужудга келди. Ўз даврининг таниқли маърифатпарвар- Соли ҳижратдин ўлди ушбу калом, ларидан бири, тошкентлик олим ва қорилар Бир минг уч юз йигирма бирда тамом. хонадони вакили Олимхон ибн Мусохон Сафар ойини беш кунида эди, Тошкандий Қуръон ўқиш қоидаларига ба- Бандаи Олим ушбу рисола деди. ғишланган икки қисмли – назмий ва насрий Жумла абёти бир юз-у тўқсон, асар битган. Китоб 1903 йили Тошкентда Ушбу аъдода етти бенуқсон5. “Ильин” матбаасида чоп қилинган бўлиб, Ушбу байтларда кўрсатилган сана мило- унинг титул варағида китоб номи ва муал- дий 1903 йил 31 майга тўғри келади. Демак, лифи: “Китоби “Фатҳ ат-тажвид”, таснифи муаллиф асарни ёзиб тугатган йили уни Мулла Олим ибн Мусохон, ал-мусаммо би- Тошкентдаги “Ильин” матбаасида чоп қил- “Олимия” (“Мулла Олим ибн Мусохон ёзган, диришга улгурган. ЎзР ФА ШИ фондида “Олимия” деб аталган “Фатҳ ат-тажвид” сақланаётган қўлёзма эса анча кеч – 1939 йил китоби”) деб кўрсатилган. Демак, рисола 7 июлда китобат қилиб бўлинган эди. Унинг “Олимия” деб аталган билан унинг асли 01а варағида: “Алоуддин махзум ўғилла- номи “Фатҳ ат-тажвид” бўлган. Бироқ, рисо- ридан Мирзо Абдуллоҳ тоғамдан бу китоб ланинг бирор жойида бу ном айтилган эмас. Нодирхонга махсусдир. “Тажвиди Олимия”, ЎзР ФА Абу Райҳон Беруний номидаги 1939 йил, 07.07.” деган қайд мавжуд. Мазкур Шарқшунослик институти қўлёзмалар фон- қайддан хаттот номи Мирзо Абдуллоҳ бўли- дида мазкур асарнинг битта қўлёзма нусхаси ши мумкинлигини тахмин қилса бўлади. сақланади1. Мазкур қўлёзма нусхада ҳам асар номи “Тажвиди Олимия” деб берилган2. 3 Олимхон ибн Мусохон Тошкандий. Олимия. – Т.: Ильин, 1903. – Б. 2. 1 Олимхон ибн Мусохон Тошкандий. Олимия. ЎзР 4 Ўша манба. – Б. 2. ФА ШИ, № 11865. – 18 в. 5 Олимхон ибн Мусохон Тошкандий. Олимия. ЎзР 2 Ўша манба. – Б. 01а. ФА ШИ, № 11865. – Б. 10б. 29 SHARQ M ASH’ALI ЎзР ФА Абу Райҳон Беруний номидаги келган. Амир Темур Мирзо Улуғбек ва бош- Шарқшунослик институтида 11865 тартиб қа шаҳзодаларни уйлантирганида, никоҳ рақами билан сақланаётган “Олимия”нинг хутбасини ҳурмат сифатида ал-Жазарийга дунёда ягона қўлёзма нусхаси 18 варақдан ўқитган экан2. иборат (1 а–18а). Ўлчами: 22,5 х13,5 см. Олимхон Тошкандий “Олимия” асарида Асарнинг манзума қисми ҳар бир саҳифада Шамсиддин ал-Жазарийни мақтаб туриб, унинг 11 сатрдан қилиб икки устунда жойлаш- тажвид илмини фарз деганини келтирган: тирилган. Қизил рангга бўялган Қўқон Жазарий ул имоми дини ҳудо, қоғозига кўчирилган. Қаддасаллоҳу руҳаҳу абадо. Қўлёзманинг асосий матни ҳошиясида Бўйла дурфошлик қилибдур ул, мавзуга алоқадор иборалар турли китоблар- Ахзи тажвид фарз дебдур ул3. дан олиб, иқтибослар келтириб борилган. Уларнинг аксари араб тилидаги китоблардан Шамсиддин ал-Жазарий ўзининг “ал- олинган. Бу иқтибослар бизга “Олимия”нинг Муқаддима ал-жазария” номл