Среднеазиатская историческая топонимия в «Китаб масалик ал-мамалик»

Аннотация

The article is devoted to the existing problems in the study of toponyms of Central Asia, which are cited in the sources of the 9th–13th centuries. The “types” of toponyms in manuscripts and publications are considered in detail. Keywords and expressions: Istakhri, manuscript, toponym, etymology, historical sources. Марказий Осиёнинг IX–XIII асрлар тари- “Нуджкет” 1 . Асар матнида мазкур жой хий географиясини ўрганишда катта бир маъ- “ﺚﻜﺟﻮﻧ” шаклида ёзилади2. Жойнинг ўқили- лумотни араб тилидаги манбалар беради. ши борасида Ёқут ал-Ҳамавий (XII аср охири Х аср географи Истахрийнинг “Китаб масалик – XIII аср биринчи ярми) ўзининг “Муъжам ал-мамалик” (Ўлкалар йўллари китоби) ҳам бу ал-булдан” (“Мамлакатлар қомуси”) асарида борада аҳамиятли манбалардан ҳисобланади. “ﺚَﻜَﺟْﻮُﻧ” – “Нувжакас” шаклида ёзилиши ва “Китаб масалик ал-мамалик”даги охирги ўқилишини келтирган3. Бошқа бир мисол, иқлим “Мовароуннаҳр”нинг ўзида тўрт юзга рус тилидаги матнда “Сабат” деб “طﺎﺑﺎﺳ”ни яқин бирор жой билан боғлиқ номнинг зикр айтади4. Мазкур икки жой ўзбек тилида қу- этилиши бу борада унинг манбавий аҳамия- ти қанчалик эканини кўрсатиб турибди. Бугунги кунда асарнинг танқидий матнлари, 1 Китаб масалик ал-мамалик ал-Истахри. Перевод с бошқа тилларга терма ва тўлиқ таржималари арабского Л.З. Писаревского // Материалы по истории амалга оширилган бўлса ҳам етарлича ўрга- киргизов и Киргизии. – Выпуск I. – Москва: Наука, нилган деб бўлмайди. Тарихий жой номлари- 1973. – C. 18. ни ўрганишдаги ҳолат манба устида тадқиқ بﺎﺘﻛ .ىﺮﺨﻄﺻﻻا ﻰﺳرﺎﻔﻟا ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﻢﯿھاﺮﺑا ﻖﺤﺳا ﻮﺑا 2 ،ةﺮھﺎﻗ – .ﻰﻨﯿﺤﻟا لﺎﻌﻟا ﺪﺒﻋ ﺮﺑﺎﺟ ﺪﻤﺤﻣ ﻖﯿﻘﺤﺗ .ﻚﻟﺎﻤﻤﻟا ﻚﻟﺎﺴﻣ қилиниши керак бўлган масалалардан бири ҳисобланади. .183 – ص .1961 “Китаб масалик ал-мамалик”нинг рус ти- ﻰﻣوﺮﻟا ىﻮﻤﺤﻟا ﷲا ﺪﺒﻋ ﻦﺑ تﻮﻗﺎﯾ ﷲا ﺪﺒﻋ ﻮﺑا ﻦﯾﺪﻟا بﺎﮭﺷ 3 лига терма таржимаси муайян изоҳлар билан .ج – .1977 ،ردﺎﺼﻟا راد :توﺮﯿﺑ – .ناﺪﻠﺒﻟا ﻢﺠﻌﻣ .ىداﺪﻐﺒﻟا таъминланган ва матнда келган жой номла- .309 .ص – .5 4 Китаб масалик ал-мамалик ал-Истахри. Перевод с рининг бошқа манбалардаги шакли билан арабского Л.З. Писаревского // Материалы по истории қиёсланган. Лекин, таржимада матнда учра- киргизов и Киргизии. – Выпуск I. – М.: Наука, 1973. – ган аксарият жой номларини илмий адабиёт- C. 18. .ىﺮﺨﻄﺻﻻا ﻰﺳرﺎﻔﻟا ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﻢﯿھاﺮﺑا ﻖﺤﺳا ﻮﺑا ларда қўлланиладиган шаклида келтирилади. – .ﻰﻨﯿﺤﻟا لﺎﻌﻟا ﺪﺒﻋ ﺮﺑﺎﺟ ﺪﻤﺤﻣ ﻖﯿﻘﺤﺗ .ﻚﻟﺎﻤﻤﻟا ﻚﻟﺎﺴﻣ بﺎﺘﻛ Мисол учун, шундай жой номларидан бири .183 – ص .1961 ،ةﺮھﺎﻗ 22 SHARQ M ASH’ALI й идагича ўқилган: биринчиси, “Нужкат ёки “Нуужкаас” шаклида ҳудди “طﺎﺑﺎﺳ” – “ Со- Нужакат”1, иккинчиси, “Собот”2. Бу ерда бот” каби “ا” – “алиф” орттирилиб ёзилган ҳам жой номларини ўқишда “эркин” ёнда- бўлиши керак эди. Иккинчидан, шу “ْﺚَﻜَﺟْﻮُﻧ” шув кузатилади3. “Нужкат” “Нуджкет”нинг – “Нувжакас” мисолининг ўзи ҳар доим ҳам ўзбекча ўқилиши бўлса, “Собот” бу, араб бирор араб тилига алоқаси бўлмаган сўздаги ёзувидаги чўзиқ “а” товушини форс-тожик қисқа “а”, “и” ва “у” унлигини ифодалаш тили таъсирида ўзбек тили хусусиятига тўғ- учун “мад” имкониятидан фойдаланмаганла- ри келмайдиган “о” деб талаффуз қилиниши рини кўрсатди. Бу муаммонинг топонимлар- натижасидир. нинг талаффузи билан боғлиқ бир кичик Араб тилида сўзлар феъл асосида шакл- қисми. Асосий масала муайян жой номининг лангани боис унда қисқа унлиларни акс этти- “Китаб масалик ал-мамалик” ва бошқа ришга зарурат йўқ. Шу билан бир қаторда тарихий манбаларда турлича ёзилиши билан “мад”, яъни чўзиқ унли тушунчаси ҳам бор. боғлиқ. Мисол учун “َﻞَﻌَﻓ” – “ қилмоқ, бажармоқ” Топонимлар билан боғлиқ масала бугун- феъли. Бу феълнинг “ٌلﻮُﻌْﻔَﻣ” масдар қолипи ги кун муаммоси бўлмай жуда қадимий борки “мафъуулун” деб талаффуз қилинади. бўлиб, Ёқут Ҳамавийнинг ўз географик қо- Кузатувларимиз замонавий тадқиқотчилар- муси “Муъжам ал-булдан” асарини ёзишига нинг бундай ёндашувлари араб тилининг ҳам айнан мана шу, жой номларининг тўғри айнан мана шу жиҳатидан келиб чиқиб араб ўқилиши билан боғлиқ бўлган эди4. Бугунги ёзувида ифодаланмайдиган ва бу тилга ало- кунда топонимларни тўғри ўқишга ёрдам қаси бўлмаган сўзларни талаффуз қилишда берадиган “Муъжам ал-булдан” ва XII аср сўзлардаги “мад” шаклига эга ўринларини муаллифи Самъонийнинг (506/1113– қисқа “а-(о)”, “и” ва “у” билан ифодалаган- 562/1166) “Китаб ал-ансаб” (“Насл-насаблар лар деб хулоса қилишга сабаб бўлмоқда, китоби”) қомуслари мавжуд. Уларда маълу- юқоридаги “Нужкас” ва “Собот” каби. Ле- мотлар қуйидаги кўринишда тақдим этилади. кин, масалага бундай ёндашиш икки жиҳат- “Нувжакас” жой номи Самъоний асарида дан тўғри эмас. Биринчидан, қисқа “а”, “и” учрамаса ҳам, Ёқут Ҳамавий бу номни қуйи- ва “у”ни бериш учун “мад” шакли асос бўлса дагича баён қилган: “ نﻮﻜﺴﻟا ﻢﺛ ﻢﻀﻟﺎﺑ :ﺚﻜﺟﻮﻧ “ْﺚَﻜَﺟْﻮُﻧ” – “Нувжакас”нинг нотўғри ўқилган ءارو ﺎﻣ دﻼﺑ :ﻦﻣ ﺔﺜﻠﺜﻣ ءﺎﺛ ﻢﺛ فﺎﻛو ﻢﯿﺠﻟا ﺢﺘﻓو шакли “Нужкас” бўлиши учун “ثﺎﻜﺟﻮﻧ” .ﺮﮭﻨﻟا” – “ Н.в.ж.к.с.: замма (у), сўнг сукун (тўхташ белгиси) ва фатҳали (а) жим (ж) ва 1 Ибн Ҳавқал. Китоб сурат ал-арз. Мовароуннаҳр. коф (к) сўнг учта [нуқта]ли се (с): Моваро- Араб тилидан таржима ва изоҳлар муа