Некоторые взгляды Фахруддина Ар-Рази на науку о половом созревании

Аннотация

In this article given information about encyclopedic scholar Fakhruddin Ar-Razi's life and works and his disciples. In addition, Ar-Razi's views about some issues which were mentioned in his book about "The knowledge of adolescence" were analysed. Keywords and expressions: Fakhriddin ar-R аzi, al Jurjani, rhetoric, stylistics, syntax, predicate, subject, participle of the actual pledge. Араб тили ва адабиётига оид бўлган илм- Ислом маданияти тарихига оид манбалар- лар ичида “Балоғат илми” алоҳида ўринга да келтирилишича, Фахруддин ар-Розий эга. У “Қуръон тилининг жозибалилиги” га “Ҳужжат-ул-ислом” мартабасига етган имом бағишланган китоблар асосида вужудга кел- ал-Ғаззолийдан сўнг дунёга келган энг йирик ган. Бу илм ўзининг моҳияти жиҳатидан ислом мутафаккири бўлган. Унинг тўлиқ риторика-красноречие, сўзамоллик, ўринли номи Муҳаммад бин Умар ибнал Ҳусайн бин ва чиройли гапириш илмига яқин бўлиб, Али Абу Абдуллоҳ Фахруддин ар-Розий бў- риторикадан кўра кўпроқ соҳани, хусусан, либ, ҳижрий 544 йилда ҳозирги Эрон ҳуду- стилистикани ҳам ўз ичига олади. дидаги Рай шаҳрида таваллуд топган бўлиб, “Балоғат илми”га бағишланган биринчи айрим манбаларда унинг таваллуд йили 543 китоб “ﻊﯾﺪﺒﻟا بﺎﺘﻛ”ни Абдуллоҳ ибн ал-Муътаз йил деб ҳам кўрсатилган2. ёзган. Ундан кейин эса қатор олимлар бу илм- Фахруддинга дастлабки тарбияни отаси ни кенгайтириб ва чуқурлаштириб бордилар. беради. Отасининг вафотидан сўнг у ал-Ка- Бу олимлардан энг машҳурлари: Қудама бин мол ас-Сумноний, ал-Маждул Жийлий каби Жаъфар, Абдул Қоҳир ал-Журжоний, аз-За- ўз замонасининг машҳур олимларидан дарс махшарий, Абу Яъқуб Юсуф ас-Саккокий, олади. Кейинчалик илмини чуқурлаштириш Абул Ҳилол ал-Аскарий, Рашидуддин ал-Қий- мақсадида Хоразмга сафар қилди ва бу ерда раваний ва бошқалардир1. Ана шундай “Бало- кўплаб олимлардан таълим олиб, ўзи ҳам ғат илми”нинг ривожига улкан ҳисса қўшган йирик олим сифатида танила бошлайди. Ар- олимлардан бири Муҳаммад бин Умар ибнал Розий 580 ҳижрий йилнинг охирларида Бу- Ҳусайн бин Али Фахруддин ар-Розийдир. хорога йўл олади. Бухорода бир муддат яша- 1 Крачковский И.Ю. Избранные сочинения. VI том. – 2 Таҳа Жабир ал-Алвани. Ал-имам ар-Разий ва мусан- М.-Л., 1956. – С. 12. нафатуҳу. Дар ас-салам, 2010. – Б. 32. 17 SHARQ M ASH’ALI г ач, у Самарқанд, Хўжанд, Банокат, Марв, Беруний номли Шарқшунослик институтида Ғазна шаҳарлари ва Ҳиндистонга сафар қил- қуйидаги асарлари сақланаяпти: ди. Сўнгра яна Бухорога қайтиб келди. У .راﺮﺳﻷا ﻖﺋﺎﻘﺣ ﻲﻓ راﻮﻧﻷا ﻖﺋاﺪﺣ .1 қаерда бўлмасин, ҳар хил мазҳабдаги уламо- .لﻮﻘﻌﻟا ﺔﯾﺎﮭﻧ .2 лар, дин пешволари билан учрашиб, улар .يزار ﺊﻣﺎﻧ ﺖﯿﺻو .3 билан қизғин мунозаралар қилар эди. Ўтка- зилган баҳсларда у деярли ҳар доим ғолиб .ﺔﯿﺛﺎﯿﻐﻟا ﻒﯾﺎﻄﻟ .4 чиқар ва шу сабабли бир тарафдан обрўси .ﺮﯿﺒﻜﻟا ﺮﯿﺴﻔﺘﻟا -ﺐﯿﻐﻟا ﺢﯿﺗﺎﻔﻣ .5 ортиб борса, иккинчи тарафдан рақиблари .ﺐﻄﻟا ﻲﻓ ﻞﺋﺎﺴﻣ .6 кўпайиб борарди. Баъзан илмий мунозарада .ﺔﯿﻗﺮﺸﻤﻟا ﺚﺣﺎﺒﻤﻟا .7 енгилган рақиблар у билан ошкора ёвлашиб .تارﺎﺷﻹا حﺮﺷ .8 ҳам қолар эдилар. Шундай ҳодисалар кўпай- .تﺎﮭﯿﺒﻨﺘﻟاو تارﺎﺷﻹا حﺮﺷ .9 гани туфайли у Бухорони тарк этиб, киндик .مﻮﺘﻜﻤﻟا ﺮﺳ .10 қони тўкилган Рай шаҳрига қайтади. Бомиён .ﺔﯿﮭﻟﻻا ﻖﺋﺎﻘﺣ ﻲﻓ ﺔﯿﻟﺎﻤﻜﻟا ﺔﻟﺎﺳر .11 амири Султон Баҳоуддин билан учрашади. .ﺪﯿﺣﻮﺘﻟا ﻲﻓ ﺔﻟﺎﺳر .12 Унга иззат икром кўрсатилиб, Ҳирот масжи- ди яқинида бир мактаб қуриб берилади. Бу ﺔﻋدﻮﻤﻟا راﺮﺳﻷا ﺾﻌﺑ ﻰﻠﻋ ﮫﯿﺒﻨﺘﻟا ﻲﻓ ﺔﻟﺎﺳر .13 мактабда у шогирдларига дарс бериш билан .رﻮﺴﻟا ﺾﻌﺑ ﻲﻓ бир қаторда ўша замоннинг кўплаб етук .ﷲا ﻻا ﮫﻟا ﻻ ﺔﻤﻠﻛ ﻖﯿﻘﺤﺗ ﻲﻓ ﺔﻟﺎﺳر .14 олимлари билан учрашиб, илмий мунозара- .مﻮﻠﻌﻟا ﻊﻣﺎﺟ .15 лар олиб боради. Аллома умрининг сўнгги .ﻞﯾﺰﻨﺘﻟا راﺮﺳأ .16 йилларида Ҳиротда яшаб, “Шайх-ул-ислом” Ар-Розий ўзи бўлган барча юртларда кўп- унвонини олишга муяссар бўлди. Ривоятлар- лаб шогирдлар орттирган. Унинг сабоқлари га қараганда, ар-Розий душманлари томони- дан ҳижрий 606 йилда заҳарлаб ўлдирилган1. кўплаб олимларни жалб қилар эди. Манба- ларда кўрсатилишича, унинг дарсларига баъ- Тарихчилар Фахруддин ар-Розийни “Бар- зан 800 та ва ундан ортиқ одам йиғилар эди. У ча илм-фанларнинг билимдони” деб таъриф- фалсафа, илоҳиёт, фиқҳ, табобат, кимё, наҳв, лашган. У физика, математика, тиббиёт, адабиёт, тафсир, тарих илмларидан сабоқ астрономия, фалсафа, балоғат ва бошқа илм- берарди. Унинг шогирдлари орасида Афдалуд- ларга оид кўплаб асарлар яратган қомусий дин ал-Хунажий, Шамсуддин ал-Хуий, Асий- олимлардан биридир. Унинг асарларининг руддин ал-Абхарий, Нажмиддин Кубро, То- сони манбаларда турлича кўрсатилган. Маса- жуддин ал-Армавий, Шамсуддин ал-Хусрав- лан: ал-Имод ал Исфахонийда 11 та, Ас- шохий, Султон Шаҳобуддин (Ғазна ҳукмдори) Субкийда 23 та, ал-Кифтийнинг “ رﺎﺒﺧأ бўлган. Буларнинг барчаси ўз замонасида етук ءﺎﻤﻠﻌﻟا” китобида 60 та, Ибн Абу Усайбанинг олим сифатида танилганлар3. “نﻮﯿﻋ ءﺎﯿﺒﻧﻷا” китобида 68 та, Ибн Касирнинг Бизнинг юртимизда Фахруддин ар-Розий- “ﺮﺼﺘﺨﻤﻟا ﻊﻣﺎﺠﻟا” китобида тақрибан 200 та нинг асарлари ҳали тўла ўрганиб чиқил- дейилган. Бизнинг олимлар томонидан чиқа- маган. Асосан, унинг фалсафий ва мантиқий рилган манбаларнинг б