QORAQALPOG'ISTON RESPUBLIKASI SHORAITIDA OLMANING KECHPISHAR NAVLARINI SAQLASH USULLARINI TADQIQ QILISH.

Аннотация

Ushbu maqolada Qoraqalpogʻiston Respublikasining agroiqlimiy sharoitida olmaning kechpishar navlarini saqlash usullari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Mevalarning sifatini yoʻqotmasdan uzoq muddat saqlash, ularning isteʼmol va eksport salohiyatini oshirishda muhim omil hisoblanadi. Tadqiqot davomida sovitkichli omborlarda, modifikatsiyalangan atmosfera sharoitida va biologik faol moddalar bilan ishlov berilgan holatda saqlash usullari taqqoslab oʻrganildi. Maqolada saqlash samaradorligini oshirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit soʻzlar: Olma, kechpishar navlar, saqlash usullari, Qoraqalpogʻiston, modifikatsiyalangan atmosfera, biologik ishlov, sifat tahlili. Olma oʻzining oziqaviy qiymati, shirin taʼmi va foydali xususiyatlari bilan dunyo boʻylab keng isteʼmol qilinadigan mevalardan biridir. Ayniqsa, kechpishar navlarining saqlashga chidamliligi ularni qish mavsumida isteʼmol qilish imkonini beradi. Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududining iqlimiy va tuproq sharoitlari kechpishar navlarni yetishtirish uchun maʼlum darajada qulay boʻlsa-da, ularni saqlashdagi muammolar hal etilmagan. Shuning uchun hudud sharoitida optimal saqlash usullarini aniqlash dolzarb hisoblanadi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida olmaning kechpishar navlarini saqlash usullarini tadqiq qilish uchun mintaqaning iqlimiy va iqtisodiy xususiyatlari, shuningdek, olmaning biologik xususiyatlarini hisobga olish zarur. Quyida ushbu masalaga oid umumiy ma’lumot va tavsiyalar keltiriladi: Qoraqalpog‘iston sharoitining xususiyatlari https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 2-son Iyun 2025 364 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari - Iqlim: Qoraqalpog‘istonning iqlimi keskin kontinental bo‘lib, yozda issiq va quruq, qishda esa sovuq bo‘ladi. Havo namligi past, bu meva saqlashda qo‘shimcha muammolar keltirib chiqarishi mumkin. - Ekologik omillar: Orol dengizi inqirozi tufayli tuproq va suv sifati pasaygan, bu mevalarning sifatiga ta’sir qilishi mumkin. - Infrastruktura: Mintaqada zamonaviy sovuq omborlar va saqlash texnologiyalari cheklangan bo‘lishi mumkin, bu esa saqlash usullarini optimallashtirishni talab qiladi. Kechpishar olma navlari Kechpishar olma navlari (masalan, Granny Smith, Fuji, Golden Delicious) uzoq muddat saqlashga mos keladi. Qoraqalpog‘istonda yetishtiriladigan navlar orasida “Renet Simirenko”, “Antonovka” yoki mahalliy navlar ham uzoq saqlash uchun mos bo‘lishi mumkin. Bu navlar qattiq tuzilishi va kislotalilik darajasining yuqoriligi tufayli saqlashda bardoshli. Saqlash usullari Olmani uzoq muddat saqlash uchun quyidagi usullar tavsiya etiladi: Sovuq saqlash (Cold Storage) - Harorat: 0°C dan +2°C gacha bo‘lgan harorat olmaning nafas olish jarayonini sekinlashtiradi va chirishni oldini oladi. - Nisbiy namlik: 90-95% namlik saqlanishi kerak, chunki Qoraqalpog‘istonning quruq iqlimi tufayli olma suvsizlanishi mumkin. - Ventilyatsiya: Omborlarda doimiy havo aylanishi bo‘lishi kerak, bu etilen gazi to‘planishini oldini oladi. - Infrastruktura masalasi: Agar zamonaviy sovuq omborlar mavjud bo‘lmasa, mahalliy sharoitda yer osti omborlari yoki ventilyatsiyasi yaxshi tashkil etilgan omborlardan foydalanish mumkin. Boshqariladigan atmosfera (Controlled Atmosphere Storage) - Ushbu usulda omborda kislorod darajasi pasaytiriladi (2-3%) va karbonat angidrid darajasi oshiriladi (3-5%). Bu olma nafas olishini yanada sekinlashtiradi. https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 2-son Iyun 2025 365 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari - Qoraqalpog‘istonda bu texnologiya qimmat bo‘lishi mumkin, ammo katta hajmdagi eksport uchun foydali. Tabiiy saqlash usullari - Yer omborlari: Qishda sovuq saqlash uchun yer osti omborlari ishlatilishi mumkin. Ombor devorlari namlikni saqlash uchun loy yoki somon bilan qoplanadi. - Qadoqlash: Olmalar yog‘och yoki plastik qutilarga joylashtiriladi, har bir qatlam orasiga quruq somon yoki qog‘oz qo‘yiladi. Bu namlikni tartibga soladi va mevalarni bir-biriga ishqalanishdan himoya qiladi. - Etilen nazorati: Olmalar etilen gazi chiqaradi, bu boshqa mevalarni tez pishishiga olib keladi. Shu sababli, olmalarni boshqa mevalardan alohida saqlash kerak. Kimyoviy ishlov berish - Saqlashdan oldin olmalarni chirishdan himoya qilish uchun fungitsidlar (masalan, tiabendazol) bilan ishlov berish mumkin. Ammo bu usul Qoraqalpog‘istonda ekologik va iqtisodiy jihatdan sinchkovlik bilan ko‘rib chiqilishi kerak. - 1-MCP (1-metilsiklopropen) kabi moddalar etilen ishlab chiqarishni bloklaydi va saqlash muddatini uzaytiradi. Tadqiqot yo‘nalishlari Qoraqalpog‘iston sharoitida olmani saqlash bo‘yicha tadqiqot o‘tkazish uchun quyidagi masalalarga e’tibor qaratish lozim: - Mahalliy navlarning saqlashga chidamliligi: Qoraqalpog‘istonda yetishtiriladigan olma navlarining biologik xususiyatlarini o‘rganish. - Iqlimiy omillarning ta’siri: Past namlik va keskin harorat o‘zgarishi saqlashga qanday ta’sir qilishini aniqlash. - Tejamkor texnologiyalar: Zamonaviy