Хадисы и родственные им источники в фонде Института востоковедения имени Абу Райхана Бируни

Аннотация

This paper gives information about sources on the science of hadith that kept in the fund of manuscripts of Institute of Oriental Studies named after Abu Reyhan Beruni under the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan. There is huge information in it about rare manuscripts, sources that have not been published yet, and works that have not been involved into the scientific use. Keywords and expressions: Oriental studies, manuscript, hadith, Usul al-hadith, interpretation (commentary), margin note, Fiqh, source. Марказий Осиёда ёзилган ҳадисга оид Бу иш учун, энг аввало, Ўзбекистон Респуб- янги, фанга номаълум асарларни аниқлаш ва ликаси Фанлар Академияси Абу Райҳон Бе- ҳалигача дунёда чоп этилмаган асарларни руний номидаги Шарқшунослик институти нашрга тайёрлаш муҳим аҳамият касб этади. қўлёзмалар фондини махсус ўрганишни та- 12 SHARQ M ASH’ALI л аб қилади. Ҳолбуки, ҳозиргача институт ган асарларнинг барчасининг ҳам Марказий фондидаги қўлёзмаларнинг тарих, табобат, Осиё хаттотлари томонидан кўчирилган аниқ фанлар, тасаввуф, фалсафа ва филоло- қўлёзмаларини топиш амримаҳол. Институт гия йўналишида фанлар бўйича алоҳида ка- фондида “Сиҳоҳи ситта” таркибига кирган талоглари нашр қилинган. Бироқ, Қуръон ва “Саҳиҳи Бухорий”нинг бор йўғи 19 та қўл- тафсир, ҳадис ва фиқҳ ҳамда калом илмига ёзмаси сақланган ҳолда, “Саҳиҳи Муслим”- оид қўлёзмаларнинг алоҳида каталоглари нинг 5 та қўлёзмаси2, “Сунани Термизий” ва тайёрланмаган. Ўзбекистон Республикаси “Сунани Абу Довуд”нинг биттадан қўлёз- Президенти Ш. Мирзиёевнинг қадимий ёзма маси сақланади3. Имом Насоий ва Ибн Можа манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш томонидан битилган ҳадис тўпламларининг тизимини янада такомиллаштириш1 тўғриси- эса бирорта қўлёзмаси топилмайди. “Саҳиҳи Бухорий”нинг қадимги шарҳла- даги қарори ҳам бугунги кунда исломий ридан бири “Мақосид ат-танқеҳ” деб аталган манбаларни аниқлаш, уларни кодикологик бўлиб, у 766 ҳижрий (1365 мелодий) йилда жиҳатдан тадқиқ этиш ҳамда таркибий тузи- Афифуддин Саъид ибн Муҳаммад ибн Масъуд лиши ва турларини аниқлаштириб, илмий ал-Козруний (1327–1383) томонидан ёзилган. истеъмолга кенг жалб қилиш ва илмий аҳа- Мазкур асарнинг 781/1379 йилда ҳали шориҳ миятини кўрсатиб беришнинг тарих, ислом- тириклик пайтида Муҳаммад ибн Муҳаммад шунослик ва шарқшунослик фанларида дол- деган хаттот томонидан кўчирилган нусхаси зарб эканини кўрсатади. сақланади4. Бундан ташқари, “Саҳиҳи Бухо- Бирламчи ўрганишимиз натижасида маъ- лум бўлишича, ушбу институтнинг асосий рий”нинг машҳур шарҳлари ҳисобланадиган қўлёзмалар фондида ҳадис фанига оид араб “Фатҳ ал-Борий” ва “Иршод ас-сорий”нинг тилидаги 100 дан зиёд номдаги 241 нусха- айрим жилдларининг қўлёзма нусхалари ҳам даги қўлёзмалар мавжуд, форс тилида эса 30 сақланиб қолган, лекин улар тўлиқ эмас. номдан ортиқ 110 нусхада қўлёзмалар, шу- “Сунани Насоий”га Абулҳасан ас-Синдий нингдек, туркий тиллардаги 35 та нусха томонидан битилган таълиқа – ҳошиясининг қўлёзмаси, шунингдек, арбаин ҳадис тўплам- 290 варақ қилиб насх хатида кўчирилган бир ларидан 11 номдаги 58 нусха ҳамда ҳадис нусхаси сақланади5. Абулҳасан ас-Синдий- усули илмига оид 19 номдаги 27 нусха нинг тўлиқ номи Нуриддин Муҳаммад ибн мавжуд. Солиштириш учун айтадиган бўл- Абдулҳодий ат-Татавий (ваф. 1726) бўлиб, сак, ақоидга оид 1235 та, фиқҳ бўйича эса Синд диёридан бориб Мадинада яшаб қолган 1266 та қўлёзма нусхалари мавжуд. муҳаддислардан ҳисобланади6. Унинг мазкур Маълумки, ҳадис фанида “Сиҳоҳи ситта” асари Ҳалабда 1986 йилда 8 жилд қилиниб – “Олтита саҳиҳ ҳадислар тўплами” деб нашр қилинган. аталадиган шоҳ асарлар Марказий Осиёда ҳам кўплаб кўчирилган. Бироқ, охирги тўрт юз йиллик тарихда мазкур асарларни мин- 2 Қаранг: Имом Муслим. Ал-Жомеъ ас-саҳиҳ. ЎзР ФА тақа мадрасаларида ўқиб-ўрганиш мукаммал ШИ қўлёзмаси, №№ 5267; 3242; 3179; 5147; 7820. тарзда амалга оширилмай келди. Шунинг 3 Қаранг: Имом Термизий. Жомеъ ас-сунан. ЎзР ФА учун, ҳозирда ушбу саҳиҳ тўпламга киритил- ШИ қўлёзмаси, № 10167; Абу Довуд. Ас-Сунан. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 2975. 4 Аффуддин ал-Козруний. Мақосид ат-танқеҳ. 2-жилд. 1 Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Қади- ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 5161. мий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш 5 Абулҳасан ас-Синдий. Таълиқа ъала “Сунан ан- тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари Насоий”. ЎзР ФА ШИ қўлёзмаси, № 8386. тўғрисида”ги қарори // “ Халқ сўзи” газетаси, 2017 6 Хайриддин аз-Зириклий. Ал-Аълом. 6- жилд. – йил, 25 май № 103 (6797). – Б. 1. Байрут: Дор ал-илм, 2002. – Б. 253. 13 SHARQ M ASH’ALI “Сиҳоҳи ситта”га қўшимча тарзда “Сиҳо- Марказий Осиё мадрасаларида ҳадис фа- ҳи тисъа” – “тўққизта саҳиҳ ҳадислар тўпла- нидан Валийуддин ат-Табризий (ваф. 1340) ми” атамаси ҳам мавжуд бўлиб, унга олтита қаламига мансуб “Мишкот ал-масобеҳ” ном- саҳиҳ ҳадислар қаторига “Сунани Доримий”, ли асари ўқитилган. Шунинг учун ЎзР ФА “Саҳиҳи Ибн Ҳиббон” ва “Муваттои Молик” Шарқшунослик институти фондида мазкур асарлари киритилади. ЎзР ФА Шарқшунос- асарнинг 40 дан ортиқ нусхалари мавжуд. лик