HARBIY NOMLAR TERMINOLOGIYASIDA MA’NODOSHLIK VA SHAKLDOSHLIK HODISALARI

Аннотация

In this article, in the course o f studying the semantic features o f the terminology o f Uzbek linguistics, its relationship with the phenomena o f the neighboring language, synonyms, homonyms and antonyms between terms, the means of forming these phenomena o f military names, their linguistic features are revealed. Key words: militaiy term, lexicon, additional, core, synonym, homonym. Hozirgi o‘zbek adabiy tili qurilishida terminologiya alohida o‘rin va mavqega egaligi bilan ajralib turadf. 0 ‘zbek tili leksik, xazinasida muayyan - darajada qoMlanishda davom etayotgan yoki bugun iste’moldan butunlay chiqib ketgan qadimgi turkiy tilga taalluqli leksik birliklar tarkibida terminologik leksika ham sezilarli o‘rinni egallaganligi bilan xarakterlidir. [Dadaboyev, 2019: 12]. Terminologiya maxsus tilning maxsus leksik qatlamidir. Terminologiya yo‘nalishida harbiy sohaga oid temiinlaming o‘rganilish darajasi anchayin rivojlanib bormoqda. Harbiy matnda keltjrilgan le^semalarning ma’nosi, qo‘shin turlari tarkibiy qismlari nomlarining tadqiqi, turkiy til, eski o‘zbek tili davrida iste’molda boMgan fstilohlaming bugungi kundagi ahamiyati qay darajada ekanligi harbiy terminologiyaning o‘rganish obyekti hisoblanadi. https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 3-son Iyun 2025 78 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Shuningdek, harbiy istilohlami tadqiq qilishda ulaming funksional-semantik xususiyati, etimologiyasi hamda shakliy ma’no-munosabatlariga ham alohida e’tibor berish lozim. Jumladan, har bir nom ostida boshqa bir ma’no vositalarini ham ochish mumkin. O‘zbek tilshunosligida ma’nodoshlik va shakldoshlik hodisalari bir qadar chuqurroq o‘rganilgan masalalardandir. Tilshunoslikda ma’nodoshlik va shakldoshlik hodisalari tilning lug‘at boyligini oshirishda salmoqli o‘rin egallaydi. Tilda qanchalik ma’nodoshlik uchrasa, ana shu til boy til hisoblanadi. Bilamizki, ma’nodoshlik o‘zaro ma’nosi yaqin so‘zlar bo‘lsa, shakldoshlik esa faqatgina shaklan o‘xshash, biroq ma’no jihatdan bir-biridan uzoq so‘zlar nazarda tutiladi. O‘zbek harbiy terminologiyasida ham eski turkiy til, eski o‘zbek tili davrlarida atama sifatida yasalgan, o ‘zlashgan so‘z ko‘p. Ma’nodosh so‘zlar boshqa tillardagi kabi o‘zbek terminologiyasi sistemasida ham faol qo‘llanuvchi leksik birliklar sanaladi. Jumladan, eski o‘zbek tilidagi harbiy soha tizimiga oid terminlarga ham sistem leksikologiya nuqtai nazaridan yondoshilgan. Eski o ‘zbek tili (XIV asming ikkinchi yarmi - XX asr boshlari)da bitilgan manbalarga nazar tashlar ekanmiz, harbiy terminlaming o‘zaro ma’nodoshlikni yuzaga chiqarishda forsiy, arabiy va mo‘g‘ul tillaridan o‘zlashgan" so‘zlaming roli katta ahamiyatga egaligiga guvoh bo‘lamiz. Ajdodlarimizning azaldan harbiy mahorat egasi bo‘lganliklari, ayniqsa, Amir Temur davrida qudratli qo‘shinning yuzaga kelishi va harbiy mudofaa tizimining takomillashuvi harbiy atamalarda o‘z ifodasini topgan. Amir Temur davlatida “qurchi” leksemasi “tan saqlovchi” ma’nosini ifodalagan hamda joylardagi hukumat organlarini nazorat gilish bilan shug‘ullaagan. Qurchi vazifasiga Amir Temurga shaxsan sodiq bo‘lgan kishilar tayinlangan. Shuningdek, qurchi leksemasi L.Z.Budagov lug‘atida esa “qurolbardor” shaklida qayd etilgan. Bardor - j b jj arabcha “ko‘tarmoq” ma’nosini anglatib, qurolbardor - qurol ko‘tarmoq, ya’ni qurollangan askar https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 3-son Iyun 2025 79 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari ma’nosida keladi. Soqchi yoki saqchi leksemasi qurchi, josus, posbon bilan birgalikda, shuningdek, “asas” (turkiycha), “didbon - ” fors tilidan o‘zlashgan leksemalari ham ayg‘oqchi, soqchi ma’nosini ifodalash uchun iste’molda bo‘lgan. Qurchi(qo‘riqchi, xos soqchi) istilohining yana bir qancha ma’nodoshlik uyasini hosil qiluvchi variantlari ham mavjuddir: yelma, yotish, yotish joyi, yotg‘aq/yatg‘aq, kezik, ko‘rug, poylovchi. Oqibat bir кип asaslar bordilar va ani zindondin band bila sudrab chiqardilar. Namozpeshin mundin borg'an josus buyog'ilarning buzulg‘aniningxabarini kelturur. Mergan (mo‘g‘. mergen) termini fors tilidan o‘zlashgan otashboz hamda otim/atim, otimchi, otquchi leksemalari bilan birgalikda o ‘zaro ma’nodoshlikni hosil qiladi. Otashboz: otash f. - o‘t ochish, otish; -boz affiksi esa ilmiy terminologiya tizimida asl o‘zbekcha(turkiy), arabcha, forscha-tojikcha hamda ruscha- baynalmilal leksik birliklardan juda oz holatlarda biror-bir narsa bilan qiziquvchi shaxs nomini anglatuvchi terminlami yuzaga chiqaradi. [Dadaboyev, 2019: 62]. Bundan anglashiladiki, otashboz o‘t ochuvchi, nishonni aniq ko‘zlay oluvchi shaxs demakdir. Bir кип bir necha sohibtariq, ahli qabza otimchi bahodir yigitlar... Pistirma harbiy bo‘linmalaming dushman qismlari o ‘tishi mumkin bo‘lgan yo‘llarda oldindan puxta niqoblanib o‘mashish usullaridan biri bo‘lib, asosan, g‘animga qo‘qqisdan hujum qilib, uni tor-mor etish maqsadida qo‘yiladigan joy hisoblanadi. Ushbu istiloh pusmoq, pismoq, bu