BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH TA’LIM O‘QITUVCHILARINI PEDAGOGIK FAOLIYATGA TAYYORLASHDA AKSIOLOGIK YONDASHUVNING O‘RNI

Аннотация

In a rapidly changing world, educating morally mature, knowledgeable, responsible, and value-based teachers requires the inclusion of axiological principles in teacher education. This article examines the theoretical foundations of axiology in pedagogy, as well as its importance in primary teacher training programs and the importance of teaching values education. The article emphasizes the need for a systematic axiological framework for training comprehensively developed, socially conscious primary teachers through a broad review of literature and pedagogical models. Kalit so‘zlar: Aksiologiya, qadriyat tushunchasi, o‘qituvchilar tayyorlash, boshlang‘ich ta’lim, pedagogik faoliyat https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 3-son Iyun 2025 300 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Keywords: Axiology, value education, teacher training, primary education, pedagogical activity Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini pedagogik faoliyatga tayyorlash bilimlarni puxta egallash va o‘qitishning yangi usullari, amaliy ko‘nikmalarini o‘zlashtirish bilan birga axloqiy sezgirlikni, hissiy aqlni va yaxshi rivojlangan qadriyatlar tizimini rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. O‘qitishning bu insoniy jihatlari ko‘p jihatdan aksiologiya, qadriyatlarni falsafiy o‘rganish bilan shakllanadi. Aksiologik tayyorgarlik muhim ahamiyatga ega, chunki u bo‘lajak o‘qituvchilarga o‘zlarining axloqiy majburiyatlari, madaniy merosi va ijtimoiy mas’uliyatini chuqur anglashda yordam beradi. Aksiologik elementlarni o‘qituvchilar ta’limiga kiritish nafaqat to‘ldiruvchi, balki qobiliyatli va empatik o‘qituvchilarni tarbiyalash uchun ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Respublikamizda oliy taʼlim mazmunini sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtarish borasida qator ishlar qilinmoqda. Negaki boʻlajak boshlangʻich sinf oʻqituvchisi oʻz sohasida yetarli bilimlarga ega bo‘lib, axloqiy jihatdan oʻrnak koʻrsata oladigan, pedagogik mahorati shakllangan boʻlishi lozim. Bu esa oʻz navbatida, pedagogik aksiologiya orqali, ya’ni qadriyatlarni falsafiy o‘rganish bilan shakllanadi. Shu sababli pedagogika yo‘nalishidagi oliy ta’lim muassasalarida talabalarni pedagogik faoliyatga tayyorlash jarayonida milliy qadriyatlarga asoslangan ta’lim tizimi, ta’lim va uning ishtirokchilariga qadriyat sifatida qarash muhim sanaladi. Biz, dastlab, “aksiologiya”, aksiologik ong”, “aksiologik yondashuv”, ”pedagogik faoliyat” tushunchalarining mazmun- mohiyatini aniqlashtirib, so‘ngra “pedagogik faoliyatga aksiologik yondashuv” iborasiga ta’rif bersak, maqsadga muvofiq bo‘ladi. Aksiologiya falsafaning mustaqil sohalaridan biridir. Mazkur tushuncha turli adabiyotlarda turlicha talqin etiladi. Aksiologiya yunoncha so‘z bo‘lib, axio - qadriyat, logos - ta’limot, so‘z, ya’ni qadriyatlar haqidagi ta’limot ma’nosini bildiradi. I.T.Frolova tahriri ostidagi falsafiy lug‘at (1986)da aksiologiyaga qadriyatlar tabiatini falsafiy jihatdan tadqiq etish, deb ta’rif beriladi. Aksiologiya G‘arb falsafasida XIX asr oxiri - XX asrning boshlarida umumiy ”qadriyatlar muammosining ba’zi murakkab masalalarini hal https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 3-son Iyun 2025 301 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari etishga urinish” sifatida yuzaga keldiAksiologik tayyorgarlik muhim ahamiyatga ega, chunki u bo‘lajak o‘qituvchilarga o‘zlarining axloqiy majburiyatlari, madaniy merosi va ijtimoiy mas’uliyatini chuqur anglashda yordam beradi. Bugungi kunda bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim fani o‘qituvchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda aksiologik yondashuv asosiy metodologik tamoyillardan biridir, chunki aksiologik yondashuvning metodologik tamoyillari asosida mutaxassislar tayyorlash bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim pedagoglarining o‘z ta‘limiga ham, kasbiy rivojlanishiga ham ongli munosabatini shakllantirishga yordam beradi. Pedagogik nuqtai nazardan qadriyatlarning falsafiy asoslariga e’tibor qaratish professor-o‘qituvchi va talabalarning qadriyatli munosabatiga asoslanadigan pedagogik ta’lim mazmuni va tuzilmasini ham qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi. Bo‘lajak o‘qituvchilarni pedagogik faoliyatga tayyorlash bilan bog‘liq aksiologik yondashuvning mohiyati talabalarda olamga, o‘zining faoliyati, kasb egasi sifatida o‘z-o‘ziga munosabatni aniqlashga xizmat qiladigan umuminsoniy va kasbiy qadriyatlar tizimini rivojlantirishga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Pedagogik aksiologiya bo‘lajak pedagogning kasbiy kompetentligini rivojlantirish uchun muhim asos vazifasini bajaradi. Pedagogik adabiyotlarda aksiologiya qadriyatlar nazariyasi sifatida talqin qilinadi va umuminsoniy qadriyatlarga diqqat qaratish bilan tavsiflanadi. Ma’lumki, aksiologiyada borliqning ijtimoiy-madaniy ahamiyatini tavsiflashga xizmat qiladigan “qadriyat” tushunchasi markaziy o‘rin tutadi. Qadriyat, qisqa qilib aytganda, jamiyat yoki inson uchun ahamiyatli va foydali hisoblangan aniq predmetlar yoki ideallardir. Shu sababli ta’limda milliy qadriyatlarimiz, xalqimizning boy ma’naviy m