Слово «пила» и его значения в древних турецких памятниках

Аннотация

The article is devoted to investigate the reasons why Islam and Muslims have been called by different names during the dynasties dominated in China for the 7th and 19th centuries. It has emphasized that as the ruling dynasty had been changing, the terms used in Islam and its beliefs were closer to the true meaning of this religion. Keywords and expressions: Tang dynasty, Song dynasty, Yuan dynasty, Ming dynasty, Qing dynasty, “religion of Dashi”, “religion of Arabia”, “religion of Hui”, “pure and true religion”, Emperor Xianzong, Ningxia Hui Autonomous Region, “people from Central Plain”. Хитойга ислом динининг кириб келиши VII аср ўрталарига бориб тақалади. Мазкур нилган. Сун сулоласи ҳукмронлиги даври иккига бўли- асрдан кейинги бир минг уч юз йиллик тарих нади: Шимолий ва Жанубий. Шимолий Сун империяси давомида, яъни, Тан (Tang dynasty)1, Сун (960–1127) даврида пойтахт Бианжин (Bianjing, ҳозирги (Song dynasty)2, Юан (Yuan dynasty)1, Мин Кайфин (Kaifeng) бўлиб, у ҳозирги Хитойнинг шарқий қисмлари устидан назорат ўрнатган. Жанубий Сун империяси (1127–1279) эса Жин-Сун урушида Жин 1 Тан – Хитойда 618–906 йилллар оралиғида ҳукмронлик сулоласи ҳукмдори Журченга шимолий ҳудудларни бой қилган сулола номи. Бу даврда мамлакат ҳудуди кенгайиб, берилиши оқибатида юзага келди. Натижада, Сун им- давлат ғазнаси бойиди. Қолаверса, бу давр хитой адабиёти перияси ҳудуди Янцзи дарёси (Евроосиё материгидаги ва санъатининг “олтин даври” сифатида баҳоланади. энг узун ва катта дарё, Yangtze) жанубига қадар қис- 2 Сун – Хитойда 960–1279 йиллар оралиғида ҳукм- қариб, пойтахт Линъан (ҳозирги Ханчжоу (Hangzhou)га ронлик қилган сулола номи. Бу давр жаҳон тарихида кўчирилди. Сариқ дарё бўйилари қўлдан кетишига қара- дастлабки миллий қоғоз пулларини муомалага кирити- май, аҳоли сонининг кўплиги ва унумдор қишлоқ лиши ҳамда Хитой тарихида илк доимий турғун армия хўжалиги ерлари ҳисобига Жанубий Сун империяси ўз ташкил этилиши билан характерли. Шунингдек, бу иқтисодий қувватини сақлаб қолган. сулола даврида биринчи маротаба порохдан фойдала- 53 S H A R Q M A S H ’ A L I (Ming dynasty) 2 , Цин (Qing dynasty) 3 лар Ҳинд океани орқали Цюаньчжоу сулолалари ҳукмронлиги ва Республика (Quanzhou) ва Чанчжоу (Changzhou) порт бошқаруви (1911–1949) даврида Хитойдаги шаҳарларига келган араб ва форс тижорат- мусулмонлар 20 миллиондан ортди. чиларидан иборат бўлган. Ислом дини ва унга эътиқод қилувчилар Тан сулоласи ҳукмронлиги давомида мазкур тарихий даврларда бир неча номлар (618–907) Яқин Шарқдан Хитойнинг порт билан аталди: Тан сулоласи даврида “Dashi шаҳарлари – Гуанчжоу, Цюаньчжоу, Ханч- Jiao”4 (“араблар дини”), Мин сулоласи дав- жоу, Янчжоу ва империя пойтахти Чаньанга рида “Tianfаng Jiao” (Арабистон дини) ёки келиб ўрнашган мусулмон ва бошқа миллат “Hui Hui Jiao”5 (“ҳуэйлар дини”), Мин суло- вакиллари “фан ке”6 (хорижий меҳмонлар) ласи ҳукмронлигининг охири ва Цин сулола- номи билан танилган. Яқин шарқликларнинг си ҳукмронлигининг илк даврида “Qingzhen Хитой порт шаҳарларида ўрнашиб бориши Jiao” (мусаффо ва ҳақ дин), Республика оқибатида илк масжид ва қабристонлар таш- даврида “Hui Jiao” (“ҳуэйлар дини”). кил этилиб, мусулмонларга нисбатан “даши” Хан сулоласи ҳукмронлиги (милоддан ав- номи қўлланна бошлаган. Микаел Диллон валги 206 – милодий 220 йй.) давридаёқ Хи- келтирган маълумотга кўра, “даши” форсча той ва Яқин Шарқ ўртасида савдо алоқала- “тожик” сўзидан келиб чиққан бўлиб, у на- рининг йўлга қўйилганлиги чин юртида фақат араб ёки турк, балки “даши қиролли- ислом дининг тарқалиши учун асос бўлди. ги” (араб-мусулмон халифалиги)дан келиб Шу жиҳатдан айтиш мумкинки, ислом дини қолган барча мусулмон халқларни ифодала- вужудга келган илк йилларда Хитойда ҳам ган. Мухтасар айтганда, Тан ва Сун сулола- дастлабки мусулмонлар гуруҳи пайдо бўла лари ҳукмронлиги даврида мусулмонлар иж- бошлаган. Хитойдаги дастлабки мусулмон- тимоий ҳаётнинг барча соҳаларида ўз ўринла- рига эга бўла бошладилар, мусулмон аҳоли- 1 Юан – Хубилайхон етакчилигида мўғуллар томони- нинг сони ортиши эса Хитойда янги этник дан таъсис этилиб, Хитойда (1279-1368) ҳукмронлик гуруҳ – “ҳуэй”ни шаклланишига олиб келди. қилган сулола номи. Бу сулола қолган мўғул Тарихдан маълумки, 1219 йил Чингизхон хонликларидан мустақил фаолият олиб борган. Унинг томонидан Самарқанд ва Бухоро каби савдо чегаралари ҳозирги Хитойнинг шимолий қисми, ва маданият марказлари ишғол қилингач, Мўғулистон ва Корея ҳудудларини қамраб олган. 2 Минг – Хитойда 1368–1644 йиллар оралиғида ҳукм- Марказий Осиё тўлиқ мўғуллар назоратига ронлик қилган сулола номи. Бу сулолага нисбатан ўтди. Айни пайтда, Чингизхон мазкур ша- тарих китобларида бир неча таърифлар қўлланилади: ҳарлардаги ҳунармандларни қатл этмаслик “...инсоният тарихида тартибли сиёсат олиб борилган ҳақида қарор чиқарган. Ўлимдан омон қол- ва ижтимоий барқарорлик таъминланган энг буюк ган ҳунармандлар мўғул империясининг босқичлардан бири”, “...этник ҳанлар томонидан Шарқий Осиёдаги маркази ўлароқ шаклла- бошқарилган Хитойдаги энг сўнгги сулола”. 3