Некоторые характеристики слов с разными морфемами в китайском языке

Аннотация

Тадқиқот ишида турк тилидаги ҳурмат категориясининг -ınız, -iniz / -unuz, -ünüz қўшимчаси орқали ифодаланиши ҳақида фикр юритилади. Бу қўшимчадаги кўплик маъносининг юзага келиши, такомили ва замонавий ифода шаклидаги ҳурматнинг ўрни, “шахс”дан унга оид “жисм”ларга кўчиши таҳлил этилади. Бу ҳодисанинг аналоги -lar, -ler қўшимчасининг ҳурмат ифодалашида ҳам кузатилади. Таянч сўз ва иборалар: турк тили, ҳурмат, -ınız, -iniz / -unuz, -ünüz қўшимчаси, эгалик, шахс- сон, бутунлик, яқинлик. Аннотация. Данная статья посвещена употреблению морфем -(ı)nız, -(i)niz / -(u)nuz, -(ü)nüz в турецком языке, выражающих категорию вежливости. В ней говорится о происхождении морфем, эволюции и употреблении в современном турецком литературном языке. Отмечены случаи аналогии с морфемами -lar, -ler. Опорные слова и выражения: турецкий язык, вежливость, аффиксы -(ı)nız, -(i)niz / -(u)nuz, - (ü)nüz, принадлежность, личные окончания, целостьность, близость. Аbstract. The present article considers the using of -(ı)nız, -(i)niz / -(u)nuz, -(ü)nüz morphemes as markers of the category of politeness in the Turkish language. The origin, evolution, usage of these morphemes in modern Turkish language are pointed out. Authentic material shows that above given morphemes -lar, -ler are used for the representation of category of politeness as an additional function in the Turkish language. Keywords and expressions: Turkish language, politeness, affixes -(ı)nız, -(i)niz / -(u)nuz, -(ü)nüz, belonging, personal endings, integrity, proximity. Турк тилида аффиксал морфемалар орқа- – оғиз (унинг икки чакакдан иборатлиги назар- ли ҳурмат ифодаланишининг асосида кўплик да тутилган), köz ( ҳозирги турк тилида göz) – маъноси ётади. Ҳурмат маъносидаги -lar, -ler кўз. Туркий тиллар тарихида bнинг >m га ва m қўшимчаси негизида миқдор тушунчаси бўл- нинг>b га ўтиш ҳодисаси мавжуд (b>m; m>b). са, -ınız, -iniz / -unuz, -ünüz қўшимчасида эса Турк тилшуноси З. Кўркмаз -z аффикси ҳа- кўпликдаги шахс тушунчаси мавжуд. қида: “Отларда ва сонларда жамловчилик ёки Туркий тиллар тарихида кўплик -z аффик- иккиликни кўрсатувчи кўплик қўшимчаси ху- си билан ҳам ҳосил қилинган1. Бунга қуйидаги сусиятига эга”2, деган фикр билдиради. М. Эр- сўзларни мисол келтириш мумкин: meŋiz гин эса, -z қўшимчаси ҳақида сўз юритиб, (ҳозирги турк тилида beniz – икки ёноқ) – юз, унинг биргалик, жамлаш маъноларини билди- köküz (ҳозирги турк тилида göğüs) – кўкрак, ришини таъкидлайди: “Иккидан еттигача бўл- omuz (ҳозирги турк тилида omuz) – елка, möŋüz ган сонларгагина қўшилади: iki-z, üç-ü-z, dört- (ҳозирги турк тилида boynuz) – шох, мугиз ( ü-z, beş-iz, altı-z, yedi-z каби. Булардан энг кўп ўзбек тили шеваларда мийиз шаклида ҳам қўлланадигани – дастлабки тўрттаси”3. қўлланилади), ağız (ҳозирги турк тилида ağız) 2 Korkmaz Z. Türkiye Türkçesi Grameri. Şekil Bilgisi. – 1 Ализаде А. Категория числа в азербайджанском языке. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2007. – S. 66. Автореф. канд.дисс. – Баку, 1966. – С. 19; Содиқов Қ. 3 Ergin М. Türkçe Dil Bilgisi. – Istanbul: Bayrak Туркий тил тарихи. – Т.: ТДШИ, 2009. – Б. 150. Basım/Yayım/Tanıtım, 2008. – S. 170. 45 S H A R Q M A S H ’ A L I “-z аффикси бир қатор этнонимлар тарки- тингловчи билан бирга, бир бутунлигини бил- бида ҳам учрайди ва кўпликни билдиради: oğuz, диради. Мана шу бутунлик, жам бўлиш кейинги qirğiz. Бу қўшимча татар тилида II шахс босқич – яқинликни ифодалайди. Бу яқинлик- кўпликдаги буйруқ-истак майлида ҳам мавжуд: нинг замирида, қисман бўлса-да, ҳурмат маъно- barmağız “bormangiz”. Кишилик олмошлари- си мавжуд. Бу ўринда шахс-сон шаклларида нинг кўплик шакли ҳам -z кўрсаткичи ёрдамида грамматик кўчиш кузатилади. Сўзловчи ўзини тингловчи билан бирга қўйиб, хайрихоҳлиги, ҳосил қилинган: -mi+n | bi+ -z = biz; si+n=sen| ҳамфикрлиги, ҳамдардлигини изҳор этади. si+z=siz” [6: 64-б.]. Рус туркшуноси С.Е. Ма- Ҳаракат субъекти бўлган сен ва мен, биз ловнинг ёзишича, бу олмошлар қуйидаги “бутунлик, жамликни, кўплик”ни ҳосил қи- усулда ҳосил бўлган: bi+si=biz (мен+сен=биз); лади. Ҳурмат ифодалашда сиз олмоши орқа- si+si=siz (сен+сен=сиз)1. Шунга таянган ҳолда ли бирликдаги тингловчига мурожаат куза- олмошларда кўплик юзага келган, деган тилади. Шу сабабли, турк тилида -nız, -niz / - фикрлар ўртага ташланган. Шахс кўплиги юза- nuz, -nüz қўшимчаси, ўрни билан, бирлик- га келгандан кейин унинг замирида ҳурмат даги тингловчига нисбатан қўлланганда ҳур- маъноси ҳам юзага келди. матни билдиради. Ё. Абдурасулов қадимги туркий тилда Шахс кўплиги орқали ҳурмат ифодалани- бирликдаги от саналадиган qaz, qız, öz, buz шининг икки хил кўриниши мавжуд: каби сўзлар таркибида -z ундошининг борли- 1) эгалик қўшимчасининг отларга қўшилиши; ги, ўз навбатида, qaš, qol, ayaq, qulaq, erin, 2) шахс-сон қўшимчасининг феълларга egin каби жуфтлик англатувчи сўзлар тарки- қўшилиб келиши. бида -z элементининг мавжуд эмаслигини 1. Тингловчи бирлигининг эгалик шакли таъкидлаб, -z кўрсаткичининг кўплик шакли қадимги туркий тилда: -ŋ қўшимчаси билан сифатида қаралашига тўли