Литературно-переводческая деятельность Мирзы Юсуф-хана ибн Этисами

Аннотация

This article considers the information about the translation works of MirzaYusufkhan ibn Etisomi, who has skilled translator of Persian literature. The article describes the activity of translator and writer by his translation works, which have put great part of cultural-scientific heritage of his nation. Keywords and expressions: Mirza Yusufkhan ibn Etisomi, The Arabic language, Iranian literature, translation works, activities. Жамиятнинг маънавий тараққиёти, мил- эга таржимон эканлигини таърифлайди- латнинг маънавий камолоти сари интилиб, лар”2.“Замонавий форс тилига оид таржима- дурдона асарлари, нодир таржималари билан лар дурдонаси” антологиясининг муаллифи ўз халқини жаҳон адабиётидан баҳраманд Фараморз Барзгар “Юсуф Эътисомийни Эрон- этган, Эроннинг адабий, илмий муҳитига сал- да сўнгги 50 йил ичида таржимонлик соҳа- моқли ҳисса қўшган адиб, таржимон Мирзо сининг биринчи даражадаги билимдонлари- Юсуфхон ибн Эътисомийдир. дан деб ҳисоблаш мумкин”, дея таърифлайди3. Мирзо Юсуфхон XIX асрнинг охири Адабиётшунос олимларнинг таржимонлик XX асрнинг биринчи ярмида яшаб, Эрон иж- фаолиятига бўлган қарашлари унинг етук тимоий муҳитига, Эрон китобхонига ғарб, таржимон эканлигининг исботидир. жаҳон ҳамда араб адабиётининг сара намуна- Адибни дастлабки бадиий таржима билан ларини таништиришга таржимон сифатида шуғулланган бадиий таржимонлар сирасига хизмат қилди. киритиш мумкин. У араб, турк, француз ва Мирзо Юсуфхон ибн Эътисомий ал-Аш- бошқа тилларни мукаммал билган ва бу тил- тиёнийнинг илмий мероси, амалга оширган лардан гўзал таржималарни амалга оширган. ишлари чуқур ўрганилмаганлигига қарамай, Мазкур тилларни билиши унинг жаҳон ада- моҳир таржимонлиги ҳамда араб тилида ёзган биёти, айниқса, ғарб адабиёти билан яқин- асарлари боис, у араб дунёсида Эътисом ул- дан танишишига замин яратди4. Мулк номи билан машҳурдир1. “Эрон ада- биётшунослари Рашид Ёсимий ва Парвез Хонлар Эътисом ул-Мулкнинг нозик услубга 2 Османова З. Г. М. Горький и литература Ирана. – М., 1961. – С. 38. 3 Яукачева М.Я. Современные прогрессивные 1 www.jalit.ut.ac.ir 2.ص. مﺎﺼﺘﻋا .ﺎﻴﻥ ﯽﻨﺴﺤه ﺮﺻﺎﻥ. поэтессы Ирана (Очерки). – Т.: Фан, 1978. – С. 25. 2013 ﻦﻳوﺰﻗ .ﯽﺑﺮﻋ و ﯽﺳرﺎﻓ بدا ود ﻪﺑ (ﯽهﺎﺼﺘﻋا) ﮏﻠﻤﻝا 4 Ўша манба. – Б. 4. 38 S H A R Q M A S H ’ A L I Мирзо Юсуфхоннинг асарларини икки унда самарали, ажойиб соатлар бонг уриши” гуруҳга ажратиш мумкин: биринчи гуруҳ каби инсон умри давомидаги зарур фикрларни таржима асарлари бўлса, иккинчи гуруҳ унинг ўз таржималарида акс эттирди4. ўзи ёзган бадиий, аҳлоқий-фалсафий асарлар- Таржимоннинг араб тилидан форс тилига дир. Унинг таржима асарлари гуруҳини ҳам таржима қилган асарларидан бири араб ёзув- иккига яъни араб тилидан форс тилига ҳамда чиси Қосим Амин Мисрийнинг 1899 йилда ғарб тилидан форс тилига таржималарга ажра- ёзилган " ةاﺮﻤﻝاﺮﻳﺮﺤﺗ " “Аёл озодлиги” номли тишимиз мумкин. Юсуф Эътисомий биринчи асаридир5. Мазкур таржима унинг энг сама- бўлиб, эронликларни хорижий адабиётнинг рали, юқори савиядаги таржималаридан бири нодир асарлари билан таништирди. Булар ҳисобланади. Бироқ, таржимон-адиб Эътисо- орасида XVIII асрнинг охирида яшаб ижод мий асар номини форс тилига “Аёллар тар- этган итальян ёзувчиси Альфиернинг асарла- бияси”, яъни “ناﻮﺴﻥ ﺖﻴﺑﺮﺗ” деб таржима қилди. рини, Ф. Шиллернинг “Макр ва севги” аса- Бу борада муаллиф “Форс тилида ушбу муҳим рини, Г. Гейннинг “Йўл чизгилари” парчаси- масаланинг устунликлари, асл камчилик ва ни, Ж. Байроннинг шеърларини форс тилига нуқсонлари очиқ-ойдин кўрсатилган бирор таржима қилди1. Жюль Верннинг “Сув ости китоб ёзилмаганлиги учун ҳақир камина ﺮﻳﺮﺤﺗ кемаси” номли асарини ҳам ўз она тилига ўгир- " ةاﺮﻤﻝا” китобининг бир неча бобини таржима ди. Мазкур китоб илк марта 1320 (ҳижрий) қилиб, уни “Аёллар тарбияси” деб номладим йилда Табризнинг “Илмлар хазинаси” жур- ва зудлик билан нашр этдим...” дея, ўз фик- налида чоп этилди. Яна муҳим таржимала- рини таъкидлаб, таржима қилишдан мақсади- ридан бири Виктор Гюгонинг “Бахти қаролар” ни изоҳлаган. “Европанинг буюк уламолари асарининг биринчи ва иккинчи жилди бўлиб, аёлларга таълим-тарбия бериш ҳамда уларни мазкур асарнинг арабий таржимаси “Ал- ўқитиш масаласига бағишлаб кўплаб асарлар Буасау” (“Бахти қаролар”) ва туркий тар- битганлар, бу китобларнинг ҳар бири гавҳар жимаси “Сафиллар” деб аталган. Адиб ўз хазинаси-ю, кони ҳикмат ва қарашдир” 6 . таржимасида уларнинг ҳар иккисидан ҳам Мазкур таржимада аёл, унинг табиати, ўзига фойдаланган 2 . Бундан ташқари, таржима хослиги, шунингдек, аёлнинг исломий ва ғарб асарларига мисол тариқасида Л. Н. Толстой- жамиятидаги ўрни, ундаги муаммоларию му- нинг таржимаи ҳоли, немис шоири Шиллер- сибатлари, унинг инсон тарбиясида тутган нингАлександр Дюма томонидан француз ти- ўрни ҳақида фикр айтилган. Бундан ташқари, лига таржима қилинган “Поклик ва муҳаббат” аёл кишининг ижтимоий чегаралари, унга асарини равон ва содда тилда форс тилига диққат-эътибор қаратиш сабаблари, аёлларга таржима қилиб, уни 1325 (ҳижрий) йилда таълим бериш ва уларни тарбиялаш лозимли- Теҳроннинг “Форус” на