ONA TILI DARSLARIDA UNLI VA UNDOSH TOVUSHLARNI O‘QITISHDA SAMARALI USULLARDAN FOYDALANISH

Аннотация

This article reveals the Uzbek vowel system, the correct pronunciation of vowels, types of exercises, and the importance of phonetic exercises in pronunciation. Problems such as not distinguishing or confusing the pronunciation and spelling of vowels and consonants in students and effective methods of teaching them are given. Students are shown the ability to distinguish the differences in the pronunciation of some vowels and consonants and solve them through various tasks. Keywords: phonetics, vowels, consonants, pronunciation, standard, methods, exercise, task. АННОТАЦИЯ: В данной статье раскрывается система узбекских гласных, правильное произношение гласных, виды упражнений, а также значение фонетических упражнений в произношении. Студентам были поставлены такие проблемы, как неразличение или путаница в https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 74 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari произношении и написании гласных и согласных, а также эффективные методы их обучения. Учащимся демонстрируется умение различать различия в произношении некоторых гласных и согласных и решать их посредством различных заданий. КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА фонетика, гласные, согласные, произношение, норма, приемы, упражнения, задание. Til o‘rganish jarayonida fonetika — ya’ni tovushlar tizimi va ularning talaffuzi — asosiy va muhim tarkibiy qismlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, og‘zaki nutqni to‘g‘ri shakllantirishda unli va undosh tovushlarning aniq, tabiiy va adabiy talaffuz qilinishi o‘quvchining fonetik kompetensiyasini rivojlantirishda beqiyos ahamiyatga ega. Unli va undosh tovushlar, til tizimida eng muhim fonetik birliklar bo‘lib, ular nutqning melodikasi, ohangdorligi va tushunarli bo‘lishiga xizmat qiladi. Shuning uchun ularning to‘g‘ri talaffuzi til o‘rganuvchining nutq madaniyatini shakllantiradi, so‘zlarni to‘g‘ri o‘qib eshitishda va aytishda asosiy rol o‘ynaydi.Unli va undosh tovushlar talaffuzini o‘rganishda mashqlarning o‘rni muhimdir. Bu mashqlar nafaqat talaffuzni yaxshilaydi, balki nutq a’zolari faoliyatini muvofiqlashtirish, eshitish differensiasiyasini rivojlantirish va artikulyatsiyani mustahkamlashga ham xizmat qiladi. Mashqlar yordamida o‘quvchilar tovushlarning joylashuvi, cho‘zilishi, og‘iz ochilishi darajasi, lablar ishtiroki kabi xususiyatlarni ongli ravishda anglaydilar hamda ularni to‘g‘ri ifodalashga o‘rganadilar. Bu, o‘z navbatida, noto‘g‘ri talaffuzning kamayishiga, aniq talaffuz va nutq ohangining rivojlanishiga olib keladi. Fonetikani metodik jihatdan o‘rgangan olimlar A.G‘ulomov, B.To‘xliyev, Yuldosheva Dilorom va boshqalar. Har bir unli va undosh tovushning talaffuzi va xususiyatlari o‘rganilgach, talaffuzdosh ( bir-biridan bir tovush bilan farqlanuvchi, turli xil ma’nolarga ega bo‘lgan so‘zlar tushuniladi) so‘zlar hosil qilishga oid o‘quv topshiriqlaridan unumli foydalansa bo‘ladi. Chunonchi, 5-sinfda unli tovushlarning talaffuzi https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 75 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari o‘rganilgach, o‘quvchilardan faqat bir unli bilan farqlanuvchi (masalan, ber-bor, bur, bo‘r, bir) so‘zlar hosil qilish, undosh tovushlar talaffuzi o‘rganilgandan keyin bir undosh tovush bilan farqlanuvchi so‘zlar qatorini hosil qilish, ularning ma’nosini izohlashni talab etadigan topshiriqlardan samarali foydalanish mumkin.[6] Fonetika bo‘limini o‘rganishda topshiriqlarning katta qismi adabiy talaffuz me’yorini shakllantirish va imlo savodxonligini oshirishga qaratiladi. Og‘zaki nutq ham, yozma nutq ham o‘z me’yorlariga ega. Og‘zaki nutqning me’yorlari (orfoepiya) bilan belgilansa, yozma nutq me’yori imlo (orfografiya) bilan belgilanadi. Adabiy talaffuz kishi madaniyatining birinchi belgisidir. Talaffuz me’yorlarida bosh asos talaffuzning belgiga mumkin qadar yaqinligidir. Masalan: biz boryapmiz deb yozsak, bu so‘zni shunga yaqin talaffuz etishimiz ham kerak. Bu so‘zni boropti, borotti, borvotti, borutti deb aytish noto‘g‘ri talaffuz sanaladi. Ona tili darslarida adabiy talaffuz, imlo, unli va undosh tovushlarni o‘qitishga oid ko‘plab mashqlarni qo‘llash foydalidir. Quyidagi topshiriq va usullar Topshiriq. Berilgan so‘zlar tarkibidagi qaysi tovushlar talaffuz va imloda moslashmasligini aniqlang. 1. Do‘s 5. Go‘sh 9. Urushmoq 13. Yomma- yon 2. Istambul 6. Milyon 10. Tovlamoq 14. Reyting 3. Boqqa 7. Gram 11. Istirob 15. Masxaraboz 4. Maktap 8. Burin 12. Yombosh 16. Darvozavon Bu metod orqali o‘quvchi talaffuzdagi va yozuvdagi tovushlar o‘rtasida tafovutlarni aniqlay oladi. Har bir so‘zning og‘zaki va yozma shaklini fonetik jihatdan taqqoslashni o‘rganadi. Berilgan topshiriq orqali o‘quvchilar og‘zaki va yozma nutq orasidagi fonetik-grafik tafovutni tahlil qilish, talaffuz va imlo https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 76 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari o‘rtasidagi nomuvofiqlikni ilmiy asosda izohlash ko‘nikmalarini egallaydi. Shu orqali o‘quvchila