Литература минского периода в российском китаеведении

Аннотация

The Ming dynasty began a new era in the history of Chinese literature. In this period the first novels appeared, which became masterpieces of Eastern literature. The Russian school of synology occupies a special place in the study of Chinese literature. This article focuses in study of Chinese literature, particularly, Chinese literature in the period of Ming dynasty in Russian Sinology. Keywords and expressions: literature, translation, novel, genre, Ming dynasty, sinology. Мин сулоласи (1368–1487) хитой давлат- қўзғалони авж ола бошлади, уларни шаҳар чилиги тарихида сиёсий, иқтисодий, ижти- аҳли ва Жануб аҳолиси қўллаб-қувватлар моий, халқаро муносабатлар каби турли жаб- эди. Ана шундай оғир вазиятда халқнинг ҳаларда туб бурилиш ясаган давр ҳисобла- ҳукуматга қарши норози кайфияти, қайғуси нади. Юань сулоласи даврида ҳар жиҳатдан халқ қўшиқлари, эртак ва ривоятларда акс жар ёқасига келган мамлакат Мин сулоласи этар эди. Енгилмас қаҳрамонлар, машҳур бошқарувида ўз мавқеини ҳам мамлакат ичи- қўмондонлар, ботирлар ва адолатли инсон- да, ҳам ташқарисида қайта тиклаш ва мус- лар ҳақидаги ривоятлар айниқса, халқ ора- таҳкамлашга муваффақ бўлди. сида машҳур эди2. Бу мавзудаги саҳна намо- XIV аср ўрталарига келиб, империя иқти- йишлари қўйилар ва бадиий асарлар ижод содиёти аянчли аҳволга келиб қолган эди. қилинар эди. Айнан шундай вазиятда “Уч Юань ҳукумати сиёсати шаҳар ҳаёти ва Ши- шоҳлик” романи юзага келди. молий Хитой қишлоқ хўжалигини пароканда Мин даври адабиётини хитой олимлари қилди. Бутун мамлакат ўта аянчли аҳволга икки давр: 前期 qianqi (илк давр) ва 后期 келиб қолган эди. Юань ҳукумати тўсатдан houqi (сўнг давр)га ажратади. Илк давр юзага келиши мумкин бўлган халқ қўзғалон- мамлакатда иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий ларининг олдини олиш мақсадида фуқаро- тикланиш даври бўлгани учун адабиётда ларга уйда қурол сақлашни ман қилиш хусу- ривожланиш нисбатан суст кечиб, бу даврда сида янги қарорлар қабул қилар эди. Булар- салмоқли икки асар 《三国演义》 «Уч шоҳ- нинг бари Юань бошқаруви қулаш арафаси- да турганидан далолат берар эди1. лик» ва 《水浒传》 «Дарё ўзанлари» яратил- Юань ҳукумати назоратни кучайтириши- ди. Мазкур икки романнинг ёзилиши Юань га қарамай барча провинцияларда деҳқонлар сулоласи бошқаруви тугаб, Мин сулоласи ҳукмронлиги бошланган даврга тўғри кела- 1 История Китая. – М.: Главная редакция восточной литературы, 1974. – C. 127. 2 Там же. – C. 128. 20 S H A R Q M A S H ’ A L I ди. Маълумотларга кўра, ижтимоий синфлар рамонлар характери аниқ очиб берилган. ўртасида чиққан низолар ва миллий зиддият- “Дарё ўзанлари” хитой адабиётида қаҳра- лар оқибатида Юань сулоласи ҳукмронлиги- монлик романларининг илк намунаси ҳисоб- нинг сўнгги йилларида кўтарилган деҳқон- ланади. “Уч шоҳлик” романидан фарқли лар қўзғалони кенг миқёсда ёйилиб, мамла- равишда асар қаҳрамонлари тўқима образлар катнинг деярли барча ҳудудларида уруш ҳисобланади. Роман конфуцийчилик ғоялари алангасини ёқди. Бу ҳолат бевосита ёки бил- билан суғорилган. Хитой миллий мафкураси восита бўлса-да, зиёлилар, хусусан ёзувчи- ва қадриятларига оид сюжетларнинг ҳам ларга ўз таъсири ўтказмай қолмади. “Уч борлиги “Дарё ўзанлари”нинг хитой адабиё- шоҳлик” романи муаллифи Луо Гуанжунг тидаги беқиёс ўрнини белгилайди4. (罗贯中) ва “Дарё ўзанлари” романи муалли- Тарихий ва қаҳрамонлик романлари илк фи Ши Найъан （施耐庵）ҳам ана шундай намунаси бўлган бу икки асар кейинги давр ушбу жанрда яратилган асарларга салмоқли қўзғалонларда иштирок этган. Шу боис, таъсир кўрсатган. Шу боисдан ушбу давр муаллифлар халқ орасида асрлар давомида асарларини ўрганиш, уларни дунёнинг бош- машҳур бўлган уч шоҳлик ва дарё қурилиши қа тилларига таржима қилиш масаласи доим билан боғлиқ ривоятларни жамлаш ҳамда илм аҳлининг диққат марказида бўлган. уларга сайқал берган ҳолда юқорида Мумтоз хитой адабиётини тадқиқот объек- номлари зикр этилган икки йирик дурдона асарни яратишга муваффақ бўлганлар1. ти сифатида ўрганаётган рус синологиясининг адабиётшунослик йўналишига XIX аср сўнги- “Уч шоҳлик” (《三国演义》) хитой ада- да асос солинган. XX асрга келиб Россияда биётида яратилган биринчи тарихий роман европа хитойшунослик мактабидан қатор жи- ҳисобаланади. Асарнинг йирик ҳажми, му- ҳатларига кўра фарқланган рус синологияси- раккаб сюжети Шарқий Хан империясининг нинг адабиётшунослик мактаби шаклланди. сўнгги йиллари ҳамда уч ҳокимлик даври Мумтоз хитой адабиёти тадқиқотларининг феодаллари шакллантирган сиёсий гуруҳлар янги босқичи бевосита академик В. М. Алек- ўртасидаги ҳарбий, сиёсий, дипломатик ва сеев (1881–1951) номи билан боғлиқ. У бошқа соҳалардаги можароларни батафсил ёритиш имконини берган2. Бу романнинг синологияни университет доирасидан ташқа- рига олиб чиқиб, соҳадаги тадқиқотларга бошқа романлардан энг асосий фарқли жиҳа- академик тус берди. В. М. Алексеев шу билан ти шундаки, унинг асосий баёнини тарихий бир қаторда, рус таржима мактаби ва бадиий воқеалар ташкил этади. Романдаги қаҳра- таржима назариясининг асосчиси ҳам монлар тақдири эса, қайсидир маънода ик- кинчи даражага кўтари