BOLA SHAXSNING RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR

Аннотация

Mazkur maqolada bola shaxsining har tomonlama rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar tizimli ravishda tahlil etilgan. Jumladan, oila muhiti, ijtimoiy-madaniy muhit, ta’lim tizimi, tengdoshlar guruhi, axborot vositalari va pedagogik yondashuvlarning bolaning psixologik, axloqiy va intellektual rivojlanishiga ko‘rsatadigan ta’siri yoritilgan. Shuningdek, shaxs rivojlanishida individual xususiyatlar, genetik omillar va tashqi muhit bilan o‘zaro munosabatlar o‘rtasidagi bog‘liqlik asoslangan. Maqolada bola tarbiyasida ota- ona, pedagog va jamiyatning hamkorlikdagi roli ochib berilgan, shuningdek, zamonaviy yondashuvlar asosida samarali pedagogik tavsiyalar keltirilgan. Ilmiy asoslangan yondashuv orqali bola shaxsining barqaror va sog‘lom shakllanishini ta’minlash yo‘llari ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: bola shaxsi, rivojlanish omillari, oila tarbiyasi, ijtimoiy muhit, ta’lim tizimi, psixologik rivojlanish, pedagogik yondashuv, axborot vositalari, individual xususiyatlar, shaxs shakllanishi. Ma`lumki,bolaning shaxs sifatida shakllanishiga,uning ijtimoiylashuviga xizmat qiladigan asosiy omil oila va oiladagi shaxslararo munosabatlar ekanligiga juda ko`p tadqiqotlarda o`rganilganligi manbalarda keltirilgan.Biroq oiladagi ota- ona,er xotin,opa-singil,aka-ukalarning bola shaxsi shakllanishi va ijtimoiylashuvidagi roli alohida tadqiqot doirasida kam o`rganilgan. Bola tug`ulguniga qadar va ontagenez davrida uning shakllanishi hamda rivojlanish davrida onaning ta`siri juda ham katta ahamiyatga egadir.Bola dunyoga kelish jarayonida oiladagi shaxslararo munosabatlari,ayniqsa onaning psixologik holati,uning homiladorlikka nisbatan e`tibori muhim hissoblanadi. Inson rivojlanishi – juda murakkab jarayon. U tashqi ta’sirlar hamda ichki kuchlar https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 249 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari ta’sirida sodir bo’ladi. Tashqi omillarga insonni o’rab turgan tabiiy va ijtimoiy muhit, shuningdеk bolalarda muayyan xislatlarni shakllantirish bo’yicha maqsadga yo’naltirilgan faoliyat kiradi. Ichki omillarga esa biologik, irsiy omillar kiradi. Rivojlanish jarayonida bola faoliyatning har xil turlariga jalb qilinadi (o’yin, mеhnat, o’quv, sport va muloqotga kiradi (ota-ona, tеngdoshlar, bеgona kishilar va b. bilan). Bunda u o’ziga xos bo’lgan faollikni namoyon etadi. Bu muayyan bir ijtimoiy tajribani egallashga yordam bеradi. Bola rivojlanishining har bir davri uchun faoliyat turlaridan biri asosiysi, еtakchisi bo’ladi. Bir tur boshqasi bilan almashtiriladi, biroq har bir faoliyatning yangi turi oldingisining ichida yuzaga kеladi. Bola tug’ilishidan boshlab normal rivojlanishi uchun muloqot muhim ahamiyatga ega. Faqatgina muloqot jarayonida bola inson nutqini o’zlashtirib olishi mumkin. Bu o’z navbatida bola faoliyatida va atrof-muhitni bili shva o’zlashtirishda еtakchi vazifani bajaradi. Shaxs rivojlanishi harakatlantiruvchi kuchlari bo’lib bola ehtiyoji va uni qoniqtirish imkoniyati o’rtasida yuzaga kеladigan qarama-qarshiliklar hisoblanadi. Insondagi biologik va ijtimoiy omillar – bu bir-biriga bog’liq bo’lmagan ikki parallеl chiziqlar emas. Har bir shaxsda ular shunday chambarchas qo’shilib kеtadiki, ularning farqlari shunday turli-tumanki, tadqiqotchilar bola rivojlanishi asosida ikki o’ta muhim bo’lgan omilni irsiyat va muhitni ajratadi. Ular (irsiyat va muhit) inson rivojlanishi manbalari va shartlari hisoblanadi. Biologik omillar. Biologik irsiyat insonni inson qiladigan umumiylikni hamda insonlarni tashqi va ichki jihatdan turli qiladigan farqlanishni aniqlaydi. Irsiyat dеganda bolalar gеnеtik dasturiga kiritilgan muayyan xislat va xususiyatlarning ota onadan bolaga turli xil o‘xshashlik, xususiyatlarning o‘tishi tushuniladi. Irsiyatga ko‘ra bolaga ota- onasidan inson organizmi, asab tizimi, miya va xis tuyg‘u organlari, shuningdek, qomat tuzilishi, soch teri rangi o‘tadi. Bular insonni boshqa insonlardan ajratib turuvchi tashqi omillar hisoblanadi. Shuningdek irsiyat bo‘yicha nerv faoliyatini rivojlantiradigan nerv xususiyatlari ham o‘tishi mumkin. Irsiyat bolaning tabiiy xususiyatlari asosida biror bir faoliyat sohasida muayyan qobiliyatlarining shakllanishini ko‘zda tutadi. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 250 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Psixologik ma’lumotlarga ko‘ra qobiliyat insonning tabiiy xususiyati bo‘la olmaydi. Bola qobiliyatlarining namoyon bo‘lishi uning hayot, talim tarbiya jarayonlariga bog‘liq. Biologik omillar. Biologik irsiyat insonni inson qiladigan umumiylikni hamda insonlarni tashqi va ichki jihatdan turli qiladigan farqlanishni aniqlaydi. Irsiyat dеganda bolalar gеnеtik dasturiga kiritilgan muayyan xislat va xususiyatlarning ota onadan bolaga turli xil o‘xshashlik, xususiyatlarning o‘tishi tushuniladi. Irsiyatga ko‘ra bolaga ota-onasidan inson organizmi, asab tizimi, miya va xis tuyg‘u organlari, shuningdek, qomat tuzilishi, soch teri rangi o‘tadi. Bul