O‘ZBEK TILI GRAMMATIK QURILISHINING NAZARIY ASOSLARI VA AMALIY QIYMATI

Аннотация

В статье проводится теоретический анализ основных разделов узбекской грамматики — морфологии и синтаксиса. Рассматриваются части речи, словообразование, структуры предложений и их практическое применение. Подчеркивается роль грамматических знаний в формировании культуры устной и письменной речи. Ключевые слова: узбекский язык, грамматика, морфология, синтаксис, словообразование, культура речи. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 316 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Kirish: Til – har bir xalqning eng muqaddas boyligi, uning tarixiy xotirasi, maʼnaviy yuksakligi va tafakkurining aksidir. Har bir inson o‘z ona tilida fikr yuritadi, his-tuyg‘ularini ifodalaydi va dunyoni anglaydi. Ona tilini ardoqlash, uni qadrlash – bu millatga bo‘lgan sadoqat, Vatanga bo‘lgan muhabbat timsolidir.O‘zbek tili ming yillik tarixga ega bo‘lib, bu til orqali Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Abdulla Qodiriy kabi buyuk siymolar o‘z asarlarini yaratganlar. Ularning asarlari bugungi kunda ham xalqimizning ma'naviy boyligi, yosh avlodning axloqiy tarbiyasida muhim o‘rin tutadi. Bugungi kunda o‘zbek tili davlat tili maqomiga ega bo‘lib, barcha sohalarda faol qo‘llanilmoqda. Ta'lim, ilm- fan, san’at, matbuot, ommaviy axborot vositalarida ona tilimiz nufuzi kundan- kunga ortib bormoqda. Bu esa har birimizning ona tilimizga hurmatimiz, muhabbatimiz va e’tiborimiz samarasidir. Asosiy qism: Grammatika – har qanday tilning tuzilishini, undagi so‘zlar va gaplar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi ilmiy tizimdir. O‘zbek tilining grammatikasi esa xalqimizning ming yillik tafakkur mahsuli bo‘lib, juda boy va mukammal tizimga ega. Izoh: Grammatika – bu tilning "ichki qonun-qoidalari", u orqali til “quriladi”, ishlaydi va rivojlanadi. O‘zbek tilining grammatikasi ikki asosiy bo‘limga bo‘linadi: morfologiya (so‘z yasalishi) va sintaksis (gap tuzilishi). Morfologiya so‘zlarning yasalishi, o‘zgarishi, qo‘shimchalar orqali shakllanishi bilan shug‘ullanadi. Masalan, “o‘qimoq”, “o‘qituvchi”, “o‘qituvchilik” kabi so‘zlar bir ildizdan (o‘qi-) yasalgan. Izoh: Morfologiya orqali so‘zlar ko‘payadi, yangi ma’nolar yaratiladi, bu esa til boyligini oshiradi. So‘z yasalishi orqali tilimizda yangi tushunchalar, yangi ma’nolar paydo bo‘ladi. Masalan, “bilim” so‘zidan “bilimdon”, “bilimlilik”, “bilimsizlik” kabi so‘zlar yasaladi. Izoh: Bunda ko‘rinadiki, o‘zbek tilida bir so‘z ildizi orqali bir necha yangi so‘zlar paydo qilish imkoniyati bor – bu esa tilimizning qudratini ko‘rsatadi. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 317 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Grammatik birliklar – morfema, so‘z, so‘z birikmasi va gaplar – tilning tuzilishini tashkil etadi. Ularning har biri tilning mazmunli ishlashini ta’minlaydi. Izoh: Bu birliklar bir-biri bilan uzviy bog‘langan. Til grammatikasini tushunish – demak, nutqni to‘g‘ri tuzish. Sintaksis esa so‘zlarning gapda qanday tartibda joylashishini, qanday aloqada bo‘lishini o‘rganadi. Masalan: “Yigit kitob o‘qiyapti.” Bu yerda so‘zlar ma’noli va to‘g‘ri joylashtirilgan. Izoh: Sintaksis bizga gapni mantiqiy va tushunarli shaklda ifodalashni o‘rgatadi. Aks holda, fikr chalkash bo‘ladi. Gaplar sodda, bog‘langan va ergash gaplar bo‘lishi mumkin. Masalan: “Agar vaqtim bo‘lsa, kitob o‘qiyman.” Izoh: Ergash gaplar yordamida sabab, shart, maqsad kabi bog‘lanishlarni ifodalash mumkin – bu esa murakkab fikrlarni ifodalashga xizmat qiladi. Fe’l so‘z turkumi tilimizda eng faol hisoblanadi. U harakat, holat va jarayonlarni bildiradi. Masalan, “ketmoq”, “o‘qimoq”, “yashamoq”. Izoh: Fe’llar ko‘p ma’noni ifodalaydi, ayniqsa zamon, shaxs, mayl bilan birgalikda keng foydalaniladi. Shuningdek, ot, sifat, son, olmosh, ravish kabi so‘z turkumlari ham grammatik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Izoh: Masalan, sifat so‘zlar predmetning belgilarini bildiradi (yaxshi, chiroyli), ravish esa harakatning qandayligini ko‘rsatadi (tez, asta). Xulosa: O‘zbek tilining grammatikasi – bu tilning suyak tizimi, poydevoridir. Har bir yosh grammatikani puxta o‘rganib, uni to‘g‘ri qo‘llasa, bu uning ona tiliga bo‘lgan hurmatining yaqqol ifodasidir.Izoh: Grammatika – nafaqat yozma, balki og‘zaki nutqimizni ham chiroyli qiladi. Uni bilish – savodlilik va madaniyat belgisi.Har qanday rivojlangan jamiyat o‘z tiliga tayanadi. Ona tiliga befarqlik esa millat ildizidan uzilish demakdir. Shu sababli biz yoshlar, avvalo, o‘z tilimizni mukammal bilmog‘imiz, uni asrab- avaylab, boyitib borishimiz, tilimiz sha’nini yuksaltirishga harakat qilishimiz https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 318 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari shart.Ona tilini bilish – bu shunchaki bir vosita emas, balki o‘zligimizni anglash, milliy g‘ururimizni his qilishdir. Har bir yurtdoshimiz, ayniqsa biz yoshlarga ona tilini sevmog‘imiz, unga sadoqatli bo‘lmog‘imiz hayotiy burchimizdir FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Jo‘rayev