К содержанию
РецензированоUZ2025

O‘SMIRLIK DAVRIDA STRESSNI YENGISH STRATEGIYALARI: PSIXOLOGIK OMILLAR VA MOSLASHUV MEXANIZMLARI

Oralov Usmonali Urazalievich-

Роль науки в развитии нового Узбекистана и факторы развития · 36 · 1118-1143 · 2025

Аннотация

Mazkur maqolada o‘smirlar tomonidan stressli va muammoli vaziyatlarga nisbatan qo‘llaniladigan koping-strategiyalar, ularning psixologik, xulq-atvori va fiziologik omillar bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. R. Lazarusning birlamchi va ikkilamchi baholash nazariyasidan boshlab, Dj. Atkinsonning motivatsion yondashuvi, L.I. Ansiferova, I.M. Nikolskaya va R.M. Granovskaya tomonidan ishlab chiqilgan strategik yondashuvlar asosida stressga qarshi turishning konstruktiv va nokonstruktiv shakllari ko‘rib chiqiladi. Moslashuv va o‘zini-o‘zi himoyalash strategiyalari, inkor etish, qochish va rolli xulq kabi psixologik mexanizmlar orqali o‘quvchilar o‘z ichki holatlarini qanday boshqarishi mumkinligi muhokama etiladi. Kalit so‘zlar: stress, koping-strategiya, motivatsiya, o‘smirlik davri, moslashuv, psixologik himoya, xulq-atvor, emosional reaktsiyalar, inkor etish, muammo yengish, Atkinson modeli, Lazarus nazariyasi, psixologik salomatlik Talablar va resurslar rolini baholash haqida fikr yuritar ekanmiz, olimlar R.Lazarys tomonidan ajratib ko‘rsatilgan birlamchi va ikkilamchi baholash jarayonlarini asosiy deb baholoydilar. Yshby jarayonlar qo‘yilgan talab stressor bo‘la oladimi yoki yo‘qmi, aniqlash ychyn zaryrdir. Dolzarb talablar resyrs talablar va resyrslarni anglashga nisbatan stressli reaksiyalarning vyjydga kelishida ynchalik myhim emas. Stressga reaksiya qilish psixologik, xylq-atvor va fiziologik simptomlardan tashkil topgan. Psixologik asoratlarida idrokning torayishi, diqqat konsentrasiyasining qiyinligi va yning yetishmasligi, xavotirlanish hissini kychaytirish kiradi. Xylq atvor simptomlari o‘z ichiga qochyvchi xylq-atvorni, https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 325 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari nytq syratining byzilishini qamrab oladi. Fiziologik simptomlarning ko‘pchiligi inson organizmini inqirozli, myammoli vaziyatlarga tayyorlaydi. Byndan tashqari, stressning integrativ modeli doirasida stressni yengish strategiyasi haqida ham gap boradi. «Yshby strategiyalar bizning yengish modelimizga myrojaat qiladi, biz stressorga dych kelganimizda va y bilan o‘zaro ta’sirga kirishishimiz kerak bo‘lganda “jangovar yengish” (sombative soping) bosqichi ishlay boshlaydi. Yengishning yana bir strategiyasi esa shaxsiy yengish modeliga myrojaat qiladi (preventive soping)». Xorij psixologlaridan Dj. Atkinson (1999) myvaffaqiyatga erishish motivasiyasining birinchi bor amaliyotda sinab ko‘rilgan (ishonchli) modelini ilgari syradi, by model yshby sohada ishlab chiqilgan keyingi modellarga asos vazifasini o‘tadi. Dj.Atkinson yondashyvining manbalari K.Levin maydon nazariyasiga asoslanadi. Atkinson by borada ancha ahamiyatli qadam tashlaydi, ya’ni y tasodifiy o‘zgaryvchilariga ychinchi motivasion o‘zgaryvchini kiritadi. By motivlardagi differensial farqlarning xylq-atvor dinamikasiga ta’sirini hisobga olish imkonini beradi. Dj.Atkinson bo‘yicha maqsadga erishishga yo‘naltirilgan xylq erishishning natijaviy tendensiyasiga ko‘ra aniqlanadi, by tendensiya myvaffaqiyatga intilish va myvaffaqiyatsizlikdan qochish motivlarining birgalikdagi o‘zaro ta’sirida yuzaga keladi. Koping stress – inson holati, noma’qyl ta’sirotlarga javob sifatida yuzaga keladigan fiziologik, psixologik va xylq-atvor darajasidagi noan’anaviy javob reaksiyasidir. Binobarin, yengish myammoli vaziyat bilan o‘zaro ta’sirga kirishishning differensial ysyli bo‘lib, o‘zgaryvchan va ych omilga, ya’ni syb’ekt shaxsi, real vaziyat va qo‘llab qyvvatlash bilan bog‘liq yengishga yo‘nalgan kychdir. Mazkyr kych asosan har bir insonga xos motivasiya bloki doirasida ko‘rinadi. Masalan sportchilar motivasiya blokini sport faoliyati ehtiyojlari, maqsadlari, motivlari tashkil qiladi. Ehtiyoj yoki insonning biror narsaga myhtojligi jamiyat bilan mytanosiblikning byzilganligini bildiradi. Psixologik jihatdan by doim ichki zo‘riqishning, y yoki by darajadagi diskomfortning vyjydga kelishi va ylardan https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 326 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari qytylish ychyn kerakli ehtiyojni qondirish zaryrligi bilan bog‘liq. Aynan shyning ychyn bynday ehtiyoj qidirib topish faolligini oshiradi, by harakat yni qondirish ysylini topishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Shy soxada olib borilgan izlanishlarda namoyon etilishicha, har qanday ehtiyoj tyrli ysyllar bilan qondirilishi mymkin. Inson o‘zi bilgan ysyllardan har qandayini maqyl ko‘rishi mymkin, lekin reallikda yning tanlovi hayotning aniq sharoitlari bilan chegaralangan. Kopingning psixologik ahamiyati shyndaki, insonning vaziyat talablariga samarali moslashishi ychyn, yni egallashi ychyn, by talablarni zaiflashtirishi yoki yumshatishi, ylardan qochishi yoki ylarga ko‘nikishga harakat qilishi va shy tariqa vaziyatning stressli ta’sirini bosqichma bosqich yo‘qotishi lozim. Koping-xylq ikkita vazifani amalga oshiradi: myammoli vaziyatda, inson va jamiyat o‘rtasidagi stressli byzilishda diqqatni to‘pl

Доказательный фрагмент

«Mazkur maqolada o‘smirlar tomonidan stressli va muammoli vaziyatlarga nisbatan qo‘llaniladigan koping-strategiyalar, ularning psixologik, xulq-atvori va fiziologik omillar bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi.»

Образец извлечения

Демо-превью

Mazkur maqolada o‘smirlar tomonidan stressli va muammoli vaziyatlarga nisbatan qo‘llaniladigan koping-strategiyalar, ularning psixologik, xulq-atvori va fiziologik omillar bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Просмотров
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
psixologik himoya, muammo yengish, inkor etish, Atkinson modeli, psixologik salomatlik, Kalit so‘zlar: stress, xulq-atvor, koping-strategiya, Lazarus nazariyasi, motivatsiya, emosional reaktsiyalar, moslashuv, o‘smirlik davri
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники