Традиционные образцы турецкой народной устной драмы

Аннотация

In this article Turkish national and oral drama’s peculiarities, genres and its performances are highly discussed. Some of the samples of Turkish oral drama as “Kukla”, “Karaguz”, “Maddakh” are investigated in this research. Keywords and expressions: the Turkish folklore, public oral drama, genre, show, game, satirical, storyteller, joker, clown. Санъат ва адабиёт, шу жумладан халқ оғза- ўзига жалб эта олиши керак бўлган. Турк оғ- ки ижодининг ҳар бир баркамол асари маълум заки ижодида “Қишлоқ томошалари” мазмуни бир тарихий замин, иқтисодий шароит тақозо- ва мавзусига кўра қуйидагича таснифланади: си, конкрет ҳаётнинг ижтимоий-сиёсий, маъ- 1. Халқнинг урф-одатлари ҳақидаги томошалар; навий талаблари асосида ижод этилади ва 2. Мавҳум фикрларга асосланган томошалар; оммалашади1. Дарҳақиқат, оғзаки ижод ҳар 3. Ҳайвонлар ҳақидаги томошалар; бир халқнинг, миллатнинг тарихи, ўтмиши, 4. Ўсимликлар билан боғлиқ томошалар; маданияти замирида туғилади ва авлоддан 5. Диний маросимлар ҳақидаги томошалар. авлодларга ўтиб боради. Оғзаки ижод намуна- “Қишлоқ томошалари” қишнинг узун кун- лари турли мавзуларда, турли жанрларда ўз ларида, янги фаслларнинг кириб келиши би- аксини топади. Хусусан, халқ оғзаки драмаси лан боғлиқ маросимларда, анъанавий байрам- ҳам халқнинг тасаввури доирасида оммалаш- лар ва тўй-томошаларда намойиш этилган. ган жанр ҳисобланади. Халқ қизиқчилари ва Қўғирчоқбозлик ҳам халқ орасида энг масхарабозлари томонидан ижро этиладиган қадимдан пайдо бўлган драматик шакл бўлиб, томошаларда халқнинг ижтимоий-иқтисодий, турк адабиётида қўғирчоқ ўйини “Кукла” деб тарихий-маданий ҳаёти акс эттирилади. Халқ номланади. Бунда турли образлардаги ёғоч оғзаки драмасида ҳаракат, саҳнавий ўйин матн ўйинчоқлар, уни ўйнатувчи ва ўргатувчи, ўйин билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, уларни бир- бошловчилари иштирок этади. Қўғирчоқ ўйи- бирисиз тасаввур қилиш қийин. Жумладан, ни маҳоратли қўғирчоқбозлар томонидан ижро турк халқ драмаларининг “ўйин” деб номла- этилса-да, асосан ёшлар ва болалар орасида ниши ҳам шу хусусият билан боғлиқ. Турк ижро этиладиган ўйин ҳисобланади. Қўғир- халқ оғзаки драмаси халқ томонидан яратил- чоқбозлар ижро давомида нафақат анъанавий, ган томошалари билан ажралиб туради. Бун- балки давр манзараларини ҳам кўрсатишга дай томошаларнинг турли кўринишлари мав- уринганлар. Уларнинг репертуарида халқ ора- жуд. Улар “Қишлоқ томошалари”, “Кукла”, сида кенг тарқалган баъзи эртак, ҳикоя, афсона “Қоракўз”, “Ўртадаги томошалар”, “Маддоҳ- ва латифалар сюжети ҳам кўзга ташланади. лик” сингари турларга бўлинади. “Қоракўз” томошаси турк адабиётида соя- “Қишлоқ томошалари”да асосан, қишлоқ лар театрининг умумий номи ҳисобланади. одамларининг ҳаёти, турмуш тарзи, кечмиши Маълумки, халқ оғзаки драмасида дастлаб тасвирлаб берилади. Унда қишлоқ кўчалари, соялар театри авж олган. Унда чироқ ва шам ҳовли юзаси, уй ичи, гулхан атрофи – саҳна, муҳим аҳамият касб этади. Чироқ ва шам дала, боғ-роғлар, ой, юлдуз, қуёш эса саҳна сояларни яратишда асосий вазифани бажариб, безаклари сифатида қаралган. Бу саҳнани турли характердаги образларни кашф этади. томошабинлар тўрт томондан қуршаб олишган. Парда ортида ҳаракатланаётган соялар турли Шунга кўра, томоша ижрочисидан кучли ма- мавзуларни ёритишга хизмат қилган. Томоша ҳорат талаб этилади. Ижрочи хатти-ҳаракати, майдони Шайх Куштарий номи билан аталади, имо-ишораси ва гап-сўзи билан томошабинни чунки бу ном Қоракўз ва Ҳоживотнинг усто- зига тегишли. Улар устозини хотирлаш мақса- дида майдонни шундай номлашади. Турк 1 Жуманазаров У. Ўзбек фольклори ва тарихий фольклорида оғзаки драмалар асосан тўрт воқелик. – Т.: Фан, 1991. – Б. 3. 8 S H A R Q M A S H ’ A L I пардадан иборат бўлади, улар муқаддима, ўқишида, қўшиқ куйлашида сезилиб туради. айтишув, фасл (асосий қисм) ва хотимадир. Зенне – томошадаги барча аёлларга берил- Драматик асарлардаги парда А.Фитрат таъби- ган умумий ном. ри билан айтганда: “Томоша асари бир ёки бир Беберуҳий – ёши бир жойга борса ҳам, ақ- неча бўлакдан иборат бўлиб, ҳар бўлагига ли калта инсонлардан бири. Болаларча муома- парда дейиладир”1. Хусусан, “Қоракўз” драма- лада бўлгани учун томошабинлар томонидан сида ҳам биринчи парда муқаддима ҳисобла- кулгуга қолади. ниб, унда Ҳоживотнинг саҳнада кўриниши, Тузсиз телба Бакир – муштумзўр, бир қў- самоий ўқиб Қоракўзни излаши, уни саҳнага лида шиша, бир қўлида тўппонча билан чорлаши кузатилади. Парданинг иккинчи ҳаммани қўрқувга солади. Томоша иштирок- чиларининг барчаси ундан чўчиб туради, қисми айтишув дейилади, унда томошанинг фақатгина Қоракўз унга тенг кела олади. асосий иккала қаҳрамони – Қоракўз ва Ҳожи- Ҳиммат – ўрмончи, унинг елкасида ҳар вот ўртасида айтишув кечади. Кейинги парда доим болта осиғлиқ туради, томошабиннинг фасл, яъни асосий қисм бўлиб, томошанинг кўз олдида беозор киши сифатида гавдаланади. барча иштирокчилари саҳнада ҳаракатланади. “Ўртадаги томошалар” “Қоракўз” драма- Драмада илгари сурилган ғоя ва мавзу шу сига ўхшаб кетади. Фарқли томони шундаки, қисмда очиб берилади. Охирги парда эса