ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MEHNAT UNUMDORLIGINI OSHIRISH OMILLARI

Аннотация

Mazkur tezisda ishlab chiqarish korxonalarida mehnat unumdorligini oshirishning asosiy omillari, ularni amaliyotda qo‘llash yo‘llari va iqtisodiy samaradorlikka ta’siri keng yoritilgan. Mehnat unumdorligi ishlab chiqarish samaradorligining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, u korxonaning raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Tadqiqotda ilg‘or tajribalar, statistika va ilmiy adabiyotlar asosida tahlil keltirilgan. Shuningdek, samarali boshqaruv, innovatsion texnologiyalar, xodimlarni rag‘batlantirish kabi omillarning ahamiyati ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish samaradorligi, innovatsiya, texnologik modernizatsiya, mehnatni tashkil etish, boshqaruv tizimi. Bugungi globallashuv jarayonida ishlab chiqarish korxonalarining raqobatbardoshligi, asosan, ularning mehnat unumdorligi darajasiga bevosita bog‘liq bo‘lib bormoqda. Mehnat unumdorligi – bu ishlab chiqarish resurslaridan maksimal darajada samarali foydalanish imkonini beruvchi ko‘rsatkich bo‘lib, uning o‘sishi korxonaning iqtisodiy barqarorligiga, mahsulot tannarxining pasayishiga va foyda ko‘rsatkichining ortishiga olib keladi. Ayniqsa, zamonaviy ishlab chiqarish muhitida texnologik yangilanishlar, raqamlashtirish, inson kapitaliga sarmoya kiritish va mehnatni ilmiy asosda tashkil etish mehnat unumdorligini oshirishning asosiy yo‘nalishlaridan hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 21-dekabrdagi PQ–456- sonli qarorida ham ishlab chiqarishda samaradorlikni oshirish, innovatsion faoliyatni kengaytirish, mehnat resurslarini oqilona boshqarish asosiy vazifa etib https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 368 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari belgilangan. Shu jihatdan, ishlab chiqarish korxonalarida mehnat unumdorligini oshirish omillarini chuqur o‘rganish va ularni amaliyotga tadbiq etish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Mehnat unumdorligini oshirishga qaratilgan tadqiqotlarda G‘arb olimlari (Taylor, Fayol, Drucker) tomonidan ishlab chiqilgan boshqaruv nazariyasi va mehnatni ilmiy tashkil etish konsepsiyalari muhim o‘rin egallaydi. Taylorning “Scientific Management” asarida samarali mehnat jarayonini tashkil qilish uchun har bir ishchi kuchining individual imkoniyatlarini aniqlash va optimal sharoitlar yaratish asosiy tamoyil sifatida belgilangan[1]. O‘zbekistonlik tadqiqotchilar (Jo‘rayev B., Xo‘jayev A., Shermatov M.) esa respublikamiz sharoitida mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi omillar sifatida kadrlar malakasi, mehnatni rag‘batlantirish tizimi va ishlab chiqarish vositalarining texnik holatini ko‘rsatib o‘tganlar. Ushbu tadqiqotda kompleks yondashuv asosida quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanildi: Tahliliy-uslubiy yondashuv – mavjud ilmiy adabiyotlar, rasmiy ma’lumotlar va korxona tajribalari o‘rganildi; Statistik usul – O‘zbekiston Davlat Statistika qo‘mitasi va Iqtisodiy tadqiqotlar ma’lumotlari asosida jadval va raqamli tahlillar olib borildi; Solishtirma tahlil – xorijiy va mahalliy ishlab chiqarish korxonalarining mehnat unumdorligi darajasi solishtirildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ishlab chiqarish korxonalarida mehnat unumdorligini oshirish quyidagi omillarga bog‘liq: Innovatsion texnologiyalarning joriy etilishi – bu avtomatlashtirilgan uskunalarning ish unumini oshirishi bilan bog‘liq. Xodimlarni malakali tayyorlash va ularni muntazam o‘qitish – professional o‘sish ishlab chiqarish jarayonlarining silliq borishini ta’minlaydi. Motivatsiya va mehnatga haq to‘lash tizimi – adolatli va samarali tizim xodim faoliyatini rag‘batlantiradi. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 369 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Ish joyining tashkil etilishi – optimal sharoitlar mehnat samaradorligini oshiradi. Ish vaqtidan oqilona foydalanish – vaqtni isrof qilmaslik unumdorlikni oshirishda muhim omil hisoblanadi. 1-jadval. O‘zbekiston sanoat korxonalarida mehnat unumdorligi ko‘rsatkichlari (2020–2024) Ishlab chiqarilgan Ishchilar soni O‘rtacha unumdorlik Yil mahsulot hajmi (mlrd (ming kishi) (mlrd so‘m/kishi) so‘m) 2020 85 600 600 0.143 2021 95 200 615 0.155 2022 102 300 620 0.165 2023 114 000 630 0.181 2024* 125 000 635 0.197 *2024-yil ma’lumotlari dastlabki hisob-kitoblarga asoslangan. Jadvaldan ko‘rinadiki, oxirgi 5 yil ichida mahsulot hajmi 46% ga oshgan, xodimlar soni esa 5.8% ga ko‘paygan. Bu esa mehnat unumdorligining sezilarli darajada oshganini ko‘rsatadi. 2-jadval. Mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar va ularning ta’sir darajasi (so‘rovnoma asosida) Korxonalar ulushi Ta’sir darajasi (1–5 ballik Omillar (%) tizimda) Texnologik yangilanishlar 68 4.7 Malaka oshirish va 54 4.3 treninglar Mehnatga haq to‘lash 72 4.8 tizimi https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 370 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Korxonalar ulushi Ta’sir darajasi (1–5 ballik Omillar (%) tizimda) Rahbariyatning 61 4.5 yondashuvi Ish sharoitlari va 49