TADBIRKORLIK FAOLIYATINI DAVLAT TOMONIDAN TARTIBGA SOLISHNING IQTISODIY MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH YO’LLARI

Аннотация

Ushbu tezisda O‘zbekistonda tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishning iqtisodiy mexanizmlari, ularning hozirgi holati, dolzarb muammolari va takomillashtirish yo‘llari o‘rganiladi. Muallif davlatning tartibga solishdagi o‘rni, iqtisodiy vositalarning samaradorligi, biznes muhitiga ta’siri va normativ-huquqiy asoslar bilan bog‘liq masalalarni tahlil qiladi. Shuningdek, maqolada amaliy misollar, statistik ma’lumotlar asosida mavjud holatga baho berilib, zamonaviy yondashuvlar asosida takliflar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: tadbirkorlik, tartibga solish, iqtisodiy mexanizm, davlat siyosati, biznes muhiti, normativ-huquqiy baza, samaradorlik. Mamlakatda tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishi iqtisodiy barqarorlik va jamiyat farovonligining muhim omillaridan biri sanaladi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan biznesni qo‘llab-quvvatlash, ortiqcha byurokratik to‘siqlarni kamaytirish va tartibga solish jarayonlarini soddalashtirish borasida keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. Shunga qaramay, tadbirkorlikni davlat tomonidan tartibga solish tizimida hanuzgacha ayrim takomillashuvga muhtoj jihatlar mavjud Tezisning asosiy maqsadi — tadbirkorlik faoliyatini tartibga solishning iqtisodiy mexanizmlari qanday ishlashini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo‘llarini taklif qilishdan iborat. Bu jarayonda iqtisodiy tartibga solish vositalari, soliq siyosati, kreditlash tizimi, subsidiyalar, va normativ-huquqiy hujjatlar asosiy e’tiborga olinadi. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 377 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Tadbirkorlikni tartibga solish masalasi yuzasidan mahalliy va xorijiy iqtisodchilar tomonidan turli yondashuvlar ishlab chiqilgan. Xususan, M. Umarov "Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish omillari" asarida davlat siyosatining iqtisodiy muhitga ta’sirini yoritgan bo‘lsa, B. Xidirovning "Bozor iqtisodiyoti sharoitida tartibga solish mexanizmlari" nomli ishida soliq va monetar vositalarning roliga alohida urg‘u berilgan. Xorijiy adabiyotlarda esa J. Stiglits va D. Nortlarning ishlari tartibga solish va institutlarning samaradorligi haqida muhim nazariy asoslar beradi Tezisda ilmiy-tahliliy yondashuv asosida kontent tahlili, statistik solishtirish, mavjud qonunchilik bazasining taqqoslama tahlili hamda empirik kuzatuvlar asos qilib olingan. Asosiy statistik manbalar sifatida O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi va Markaziy bank ma’lumotlaridan foydalanildi[1]. So‘nggi yillarda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar natijasida tadbirkorlik subyektlari soni oshib bormoqda. Davlat tomonidan tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirish maqsadida quyidagi asosiy mexanizmlar amalda qo‘llanilmoqda: Soliq imtiyozlari; Kredit va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash (mikromoliyalash); Litsenziya va ruxsatnoma olish tartibining soddalashtirilishi; Davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi; Yagona darcha tamoyili asosida xizmat ko‘rsatish. Quyidagi jadval orqali tadbirkorlik faoliyatiga ko‘rsatilayotgan moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tahlil qilinadi: 1-jadval. O‘zbekistonda kichik biznes va tadbirkorlik subyektlariga ajratilgan kreditlar hajmi (2020–2024 yillar, trillion so‘mda) Yil Ajratilgan kreditlar hajmi 2020 23.5 2021 31.2 2022 41.8 https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 378 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Yil Ajratilgan kreditlar hajmi 2023 56.4 2024* 68.7 *2024 yil ma’lumotlari — prognoz asosida. 2-jadval. Tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish vositalari samaradorligining subyektiv baholanishi (so‘rovnoma natijalari, % hisobida) Mexanizm Yuqori samarali O‘rtacha Past samarali Soliq imtiyozlari 62% 30% 8% Kreditlash va grantlar 54% 34% 12% Litsenziya soddalashtirish 48% 42% 10% Raqamlashtirilgan xizmatlar 67% 25% 8% Bu tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tadbirkorlar eng samarali mexanizm sifatida raqamlashtirilgan xizmatlarni ko‘rsatishmoqda. Ammo litsenziya olish va moliyaviy imtiyozlar tizimi hali hamda to‘liq soddalashmagan. Tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishning iqtisodiy mexanizmlari mamlakatda bozor iqtisodiyotini mustahkamlash, ish o‘rinlarini yaratish va aholi farovonligini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. O‘zbekistonda bu borada muhim qadamlar qo‘yilgan bo‘lsa-da, tizimda hali ham ayrim kamchiliklar saqlanib qolmoqda. Xususan, quyidagi jihatlarni takomillashtirish zarur: Tartibga solish mexanizmlarining barqarorligi va shaffofligini ta’minlash; Litsenziyalash va ruxsatnoma berish jarayonlarida inson omilini kamaytirish va to‘liq raqamlashtirish; Kreditlash tizimining ochiqligi va hammani qamrab olish imkoniyatini oshirish; Soliq imtiyozlarining samaradorligini doimiy monitoring qilib borish; https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 3-son May 2025 379 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Mahalliy hokimiyatlar da