Проблемы индийского литературного процесса и литературы бхакти

Аннотация

This article highlights various types of literature of the Baburids era, where Bhakti literature, which has left the richest legacy, plays a leading role, as well as it discusses the works of Bhakta poets. Keywords and expressions: bhactmal, Uttar Pradesh, ideological emptiness, Nuriddin, Sufi, Lallesh- wary, mentor, disciple, nirvana, sect, Buddhism, sidh, nath, Court literature, Gorakhnath, love, devotion, sufism, caste, parish, demand, idea, bhakti. Бҳакти адабиётининг шаклланиш даври- назарда тутилади. Оддий халқ, маълумки, ни шартли равишда уч асосий босқичга аж- саводсиз ва камбағал бўлгани боис дин ратиш мумкин. Бунда биз, бҳактининг пайдо талабларини бажара олмайди. Айни сабаб- бўлиш, омма орасида тарқалиш ва унинг ларга кўра дин пешволари оддий халқни ҳар бутун Ҳиндистон халқи онгини қамраб олиш бир диний маросим ва қурбонлик жараён- жараёнларига асосландик. Бҳакти адабиётига ларида иштирок этиш ва секин-аста умуман асос бўлган бу ижтимоий омилларни билмай ибодатхонага кириш ҳуқуқидан ҳам маҳрум туриб моҳиятига кўра диний-ахлоқий бўлган қилиб қўяди. Бу ишда ҳиндуизмнинг каста- бу ҳаракатнинг адабий жараёнда тутган ўр- чилик тизими уларга жуда қўл келади ва нини ва ўзидан бой мерос қолдирганининг паст табақа вакилларининг барчаси жамият- сабабини англаш қийиндир. нинг энг камситилган қисмига айланиши Ижтимоий омилларнинг биринчиси жа- натижасида халқда динга ва Яратганга бўл- миятда бҳакти ғояларига бўлган эҳтиёж- ган ишонч сусая бошлайди. Яратганга ва нинг шакллана бошлашидир. Ҳинд жамияти- динга эътиқод кучли бўлган халқда эътиқод да бундай эҳтиёж дин пешволарининг динни сусайиши маънавият сусайишига олиб кела- нотўғри тарғиб қилиши асосида шаклланди. ди, маънавиятнинг сусайиши эса жамиятда Дин пешволарининг нотўғри тарғиботи де- мафкуравий бўшлиқнинг вужудга келишига ганда диний китобларни мутолаа қилиш, олиб келади. Мафкуравий бўлиқ шаклланган талаб даражасида қурбонлик келтириш, ман- ерда турли салбий ҳодисаларнинг юз бериши траларни ўқиш каби турли диний ақидалар ва жамият инқирозга юз тутиши шубҳа- 2 S H A R Q M A S H ’ A L I сиздир. Дин ва маънавиятнинг халқдан Файласуфлар томонидан жамият талаби- узоқлашиб бораётганини сеза бошлаган фай- га мос ғояларнинг ишлаб чиқилиши ва бу ласуфлар диний ақидаларнинг ўрнини боса ғояларнинг шаҳар ва қишлоқларда секталар оладиган, халқ манфаатларини ҳимоя қила- қошида тарғиб этилиши, бҳакти тарафдорла- диган таълимот зарурлигини ҳис қила рини секталарга жалб этиб, улар билан ди- бошлайдилар ва инсонпарварлик ғояларини ний-фалсафий мавзуларда баҳс ва мунозара- ўзида мужассам этган бҳакти тушунчасига лар олиб борилиши, шеър ва мусиқа ёзиш, мурожаат этадилар. Санскрит тилида меҳр уни куйлаш қобилиятига эга бўлганларнинг ва садоқатни англатувчи бҳакти тушунчаси секталарга хизматга қабул қилиниши адабий файласуфлар учун аниқ бир мақсад йўлида жараён ривожи учун қулай шароитни курашиш учун назарий асос бўлиб хизмат шаклантирди ва бу омиллар бҳакти адабиё- қилди ва секин-аста улар бҳакти таълимоти- ти шаклланишининг иккинчи босқичи бўлди. ни шакллантира бошладилар. Меҳр, садоқат Вақт ўтиши билан ҳар бир секта ўз шоир- тушунчаларига тенглик ва бағрикенглик лари, мадҳия куйловчилари ва мусиқашунос- тушунчалари қўшилди ва секин-аста бҳакти ларига эга бўла борди. Шу тариқа бҳакти ҳаракати асосида бҳакти таълимоти вужудга ғоялари жамият онгига чуқур синга бориб, келди. Бу таълимот шу давр мафкуравий халқ кўз ўнгида турли ҳудудларда яшовчи оламида боши берк кўчага кириб қолган жамиятнинг турли қатлам, дин ва миллат халқни бу маънавий бўшликдан олиб чиқди вакиллари орасидан юраги меҳр ва садоқатга ва халқни дин билан эмас, Яратган билан тўла, қобилиятли юзлаб бҳакт шоирлар ети- яқинлаштириб, уларда Яратганга бўлган шиб чиқди, натижада халқнинг бҳактига ишонч ва эътиқодни қайта тиклади. Ижти- бўлган ишонч ва эътиқоди яна ҳам кучайди моий тенгсизликка учраган ва меҳрга ташна ва мустаҳкамланди. Бу эса бҳакти адабиёти- бўлган халқ бҳакти ғояларини тезлик билан нинг энг ривожланган учинчи босқичи бўлди. қабул қила бошлади ва бу ғоялар жамият- Бҳакти шаклланган ўрта асрлар адабий даги маънавий ва мафкуравий эҳтиёжни жараёнида, асосан, етти турдаги адабиёт қондиришга хизмат қилди. Меҳр ва садоқат мавжуд бўлган, улар: форсий тилдаги сарой туйғулари тўлиб-тошган халқ ўз қувончини адабиёти, туркийзабон адабиёт, сидх ва натх шеъриятда ифода эта бошлади ва бу жараён секталари адабиёти, жайнлар адабиёти, сикх- бҳакти адабиёти шаклланишининг биринчи лар адабиёти, тасаввуф ва бҳакти адабиёти. босқичи бўлди. Иброҳим Ҳаққулнинг кенг ом- Булар орасида ўзидан энг катта мерос қол- манинг калбини забт этишни кўзлаган тасав- дирган, асарлари деярли тўлиқ равишда етиб вуф шеърияти ҳақида “Тасаввуфга яқинлаш- келган ва ўз аҳамиятини ҳанузгача йўқотмай ган шеърият, бу бошқа Шеърият, том маъ- келаётгани бу бҳакти ва тасаввуф адабиётла- носи ила Инсонга муносабати теранлашган, ридир. Бобурийлар даврида мавжуд бўлган Инсоннинг қалби, руҳоният сирларини кашф етакчи адабий жараёнлар қуйидагилардир: