5-SINF ONA TILI DARSLIKLARIDA SHEVA SO'ZLARINI O'QITISH.

Аннотация

This article discusses the issue of teaching dialect words in 5th grade native language textbooks. It analyzes the role of dialect words in the development of students' language skills, their importance as a tool to help them understand the difference between literary language and dialect. The article also discusses the methodological aspects of using dialect words in the lesson, methodological recommendations, and ways to form a sense of respect for national values and culture in students through this process. Kalit so‘zlar: Til, so‘zlar, so‘z bo‘laklar, lug‘at, til boyligi, o‘quv darslik,xarflar. Keywords: Language, words, word segments, dictionary, language skills, textbook, letters. Ma’lumki, jamiyatda til kishilar o'rtasidagi aloqaning zaruriy vositasidir. Tilning aloqa vositasi sifatidagi ahamiyati uzluksiz ortib boradi. Til borliqni https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 4-son May 2025 28 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari oqilona, mantiqiy bilish vositasidir. Til birliklari yordam idagina bilish jarayonida umumlashtirish, tushunchani m uhokam a va xulosa bilan bog'lash amalga oshadi. Til va nutq tafakkur bilan uzviy bog'lanadi. Tilni egallash va nutq o'stirish bilan o'quvchining fikrlash qobiliyati ham o‘sib boradi. M aktabning vazifasi tilni kishilar orasidagi m unosabatning rivojlangan nozik quroliga aylantirish hisoblanadi. Keyingi yillarda mustaqillik sharofati bilan ta ’limni tubdan isloh qilish davlat siyosatining asosiy yo'nalishiga aylandi. „Ta’lim to'g'risida“gi qonun va shu asosda yaratilgan „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" buning yorqin dalilidir. „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ da ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak m a’naviy va axloqiy talablarga javob beruvchi yuqori malakali kadrlar tayyorlash Milliy tizimini yaratish asosiy maqsad qilib olingan. Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intellektual va m a’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog'liq bo'lgan uzluksiz ta’lim tizimi orqali har tomonlam a barkamol shaxsni shakllantirishni nazarda tutadi. 1 Ona tili o'qitish metodikasi fani ham ta ’lim jarayonini tashkil etish shakllarini va usullarini ishlab chiqishda yuqoridagi maqsadlar asosida ish yuritadi. Ko'pchilik tilni so'z deb biladi. So'zlar kichik, qulay birliklar bo'lib, ayniqsa yozma ingliz tilida bo'shliqlar bilan ajratilgan. Lug'atlar bu fikrni mustahkamlaganga o'xshaydi, chunki yozuvlar alifbo tartibida joylashgan so'zlar ro'yxati sifatida joylashtirilgan. An'anaga ko'ra, tilshunoslar va o'qituvchilar grammatikaga e'tibor berishgan va so'zlarni jumladagi mavjud grammatik bo'shliqlarni to'ldiradigan o'ziga xos ma'no birliklari sifatida ko'rishgan. So‘nggi paytlarda e’tibor grammatikadan leksikaga, so‘zlardan esa bo‘laklarga o‘tdi. Lug'at bosh so'zlari foydalanuvchi uchun qulay kirish nuqtasidir, ammo zamonaviy lug'at yozuvlari odatda bo'laklarga tegishli, chunki ma'nolar ko'pincha qiladi, alohida 1 O'zbekiston Respublikasining „Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi".// Barkamol avlod — O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. — Toshkent: „Sharq", 1997.39-bet. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 4-son May 2025 29 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari so‘zlardan emas, balki so‘zlar kelgan bo‘laklardan kelib chiqadi. Korpus tadqiqotlari shuni tasdiqlaydiki, ona tilida so'zlashuvchilar haqiqatda tilning kattaroq "bo'laklari" bilan ishlaydi. Ushbu maqola o'qituvchilar va o'quvchilar uchun tilga so'zlarni emas, balki bo'laklar sifatida qarashni ko'rsatadi. 5-sinf ona tili darsliklarida Sheva so'zlarini o'qitish lisoniy bilim, leksik kompetensiya va samarali o'qitish usullarini birlashtirgan nuansli yondashuvni o'z ichiga oladi. Bu tilning tuzilishini chuqur tushunish va talabalarning so'z boyligini oshirishda juda muhimdir. Bir tilning faqat ma’lum hududiga xos bo`lib, boshqa joylarda o`zgacha nom bilan yuritiladigan so`zlar shevaga xos so`zlar sanaladi.Bu so`zlardan bittasi umumxalq tili bo‘lgan adabiy til uchun qabul qilinadi va ana shu so`z adabiy til uchun me’yor sanaladi. M a s a 1 a n: do'ppi so`zi adabiy me’yor, kallapo'sh, qalpoq,takya so‘zlari esa shevaga xos so‘zlardir. O‘zbek shevalarida shunday so‘zlar borki, ular adabiy tilda yoki boshqa shevalarda uchramaydi. Bunday so‘zlar qishloq xo‘jaligi, chorvachilik, qarindosh –urug‘,daraxt, gul, asbob-uskuna nomlari ichida faol qo`llaniladi. M a s a 1 a n: Toshkentda — dovuchcha, Farg‘onada — g`o`ra; ada- biy tilda — chumoli, Samarqand, Buxoroda — mo`cha, Xorazmda — qarindja; adabiy tilda — tuxum , qipchoq shevalarida — mayak, Xorazmda — yumirta. Yozma til “bo‘laklar” sifatida, Bolalar ona tilini o'rganganda, ularga birinchi navbatda o'rganishdan oldin, masalan, o — — — n— — — a = "ona", n - "non", o - - - t - - - a = "ota" va hokazo. Ammo ular so'z darajasiga ko'tarilgach, matnlarni harfma-harf o'qish yoki yozishni davom ettirmaydilar, chunki bu qayta ishlashni juda sek