ONA TILI LEKSIK TIZIMIDAGI MA‘NO KO‘CHISH HODISALARI: TURLARI, SHAKLLANISH MEXANIZMLARI VA FUNKSIONAL XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek tilining leksik tizimida ma’no ko‘chish hodisalari, ularning turlari, shakllanish mexanizmlari va funksional xususiyatlari haqida fikr yuritiladi. Ma’no ko‘chishi tildagi semantik taraqqiyotning asosiy omillaridan biri sifatida talqin etilib, metafora, metonimiya va sinekdoxa kabi ko‘chma ma’no turlari misollar bilan tahlil qilinadi. Mazkur hodisalarning kommunikativ va estetik funksiyalariga alohida e’tibor qaratiladi. Kalit so‘zlar: ma’no ko‘chishi, metafora, metonimiya, sinekdoxa, leksik tizim, semantik taraqqiyot, funksional xususiyatlari. Har bir tabiiy til doimiy harakatda, rivojlanishda bo‘ladi. Tilning leksik qatlamidagi o‘zgarishlar, xususan, so‘z ma’nosining kengayishi, torayishi yoki ko‘chishi – bu til taraqqiyotining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Ushbu maqolada ma’no ko‘chishi hodisasining tabiati, uning turlari va o‘zbek tilidagi ifoda vositalari yoritiladi. Bundan tashqari, Ma’no ko‘chish turlarining ona tili fanida tutgan o‘rniva ahamiyati haqida fikr-mulohazalar bayon etiladi. Ma’no ko‘chish hodisasi va uning mohiyati Ma’no ko‘chishi (semantik transfert) – bu biror so‘zning asosiy (to‘g‘ri) ma’nosidan boshqa, lekin unga bog‘liq bo‘lgan yangi (ko‘chma) ma’no hosil qilishi jarayonidir. Bu hodisa tilning semantik boyishiga, obrazlilik va ifodaviylikning oshishiga olib keladi. Bir predmet yoki hodisaga nisbatan ishlatilish tajribasi asosida boshqa predmet yoki hodisani ham ifodalashga o'tishi. Bu o'zgarishlar asosan o'xshashlik (metafora) va yaqinlik (metonimiya) asosida yuz beradi. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 4-son May 2025 55 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari Ma’no ko‘chishning turlari O‘zbek tilshunosligida ma’no ko‘chish odatda quyidagi asosiy turlarga ajratiladi: 1. Metafora – tasviriylik asosida yuzaga keladigan ko‘chma ma’no. Bu jarayonda ikki narsa o‘xshashlik asosida bog‘lanadi: －Masalan: Ko‘z – “ko‘z” (tanadagi a’zo) va “buloq ko‘zi”, “ignaning ko‘zi”. －Metafora tilda obrazlilik va poetik ifodaning kuchayishiga xizmat qiladi. 2. Metonimiya – yaqinlik, aloqadorlik asosidagi ma’no ko‘chish: －Masalan: stakan ichdim – aslida “stakandagi suyuqlikni ichdim”. －Metonimiya ko‘pincha kundalik nutq va ijtimoiy kontekstda qo‘llanadi. https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 4-son May 2025 56 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari 3. Sinekdoxa – butun o‘rniga qism yoki qism o‘rniga butun orqali ifodalash: －Masalan: Yuz bosh qo‘y (butun hayvon o‘rniga faqat bosh qismi orqali). －Bu usul ko‘proq san’atkorona tilda, publitsistikada uchraydi. Ma’no ko‘chishning shakllanish mexanizmlari Ma’no ko‘chish quyidagi tilshunoslik va psixologik omillar orqali yuzaga keladi: －Tasosufiy tafakkur: inson miyasida o‘xshash hodisalarni umumlashtirish intilishi. －Ekspressivlik zarurati: gapga obrazlilik kiritish ehtiyoji. －Ijtimoiy-iqtisodiy omillar: yangi texnologiyalar, ijtimoiy hodisalar tilga yangi ko‘chma ma’nolarni olib kiradi. Masalan, “kompyuter qotib qoldi” degan iborada “qotmoq” fe’lining yangi ko‘chma ma’nosi texnik muammoga nisbatan ishlatiladi. Funksional xususiyatlari Ma’no ko‘chishlar: －Kommunikativ funksiyani kuchaytiradi: tinglovchi yoki o‘quvchiga ko‘proq ta’sir qilish imkonini beradi. －Estetik funksiyani bajaradi: adabiyotda badiiylikni oshiradi. －Nomlash funksiyasi: yangi tushunchalarni ifodalash imkonini beradi. Xulosa Ma’no ko‘chishi – o‘zbek tili leksik tizimining rivojlanishida muhim rol https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 4-son May 2025 57 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari o‘ynaydigan semantik hodisa bo‘lib, u tilning obrazlilik, ifodaviylik, tushunarlilik va yangilanish xususiyatlarini oshiradi. Metafora, metonimiya va sinekdoxa kabi turlari til boyligini namoyon etadi. Bu hodisalar nafaqat tilshunoslik nazariyasi uchun, balki adabiy asarlarni tahlil qilishda, tarjimada ham muhim ahamiyatga ega. Maʼno koʻchish jarayonlarini chuqur o‘rganish, til boyliklarini anglash, ulardan to‘g‘ri va samarali foydalanishga yordam beradi. Shu bois, bu mavzuni o‘rganish tilshunoslikda dolzarb va istiqbolli yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Qayumov A. "O‘zbek tilining semantikasi", Toshkent-2008. 2. G‘anieva M. "Leksikologiya va semasiologiya asoslari", Toshkent,2016. 3. Sa’diyev H. "Tilshunoslikka kirish", Toshkent- 2019. 4.Mahmudov N, Rasulov S, “Zamonaviy o‘zbek adabiy tili”, Toshkent, 2018 5.Jo‘rayev A “O‘zbek tilshunosligiga kirish”, Toshkent-2019, “O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi”nashriyoti https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 4-son May 2025 58