Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
FALSAFADA VAQT TUSHUNCHASI: ARISTOTELDAN BUGUNGI KUNGA QADAR
KUNGA QADAR · Ochilov Abrorxon (Shahrisabz davlat pedagogika instituti Falasafa fani o’qituvchisi) · Tursunova Dilnavo (Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi)
Роль науки в развитии нового Узбекистана и факторы развития · 2026
Аннотация
Данная работа исследует развитие концепции времени в философии от Аристотеля до современного философского мышления. В ней рассматриваются ключевые этапы трансформации концепции времени: от связи времени с движением как измерением у Аристотеля, до восприятия времени как субъективного явления у Августина, до априрных представлений времени у Канта, а также к философам 20-го века, таким как Бержсон и Хайдеггер, которые связывают время с экзистенциальным человеческим опытом. Кроме того, в работе рассматриваются новые подходы к времени в 20-м и 21-м веках, включая роль современных цифровых технологий и искусственного интеллекта в формировании восприятия времени. Проанализированы отношения между субъективными и объективными трактовками времени, а также влияние на понимание времени в контексте современных социальных и психологических аспектов. Работа подчеркивает продолжающееся центральное значение концепции времени в философских исследованиях и ее роль в осмыслении человеческого существования, https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 4-son May 2025 139 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari сознания и мировоззрения. Ключевые слова: Время, философия, аристотель, августин, кант, бержсон, хайдеггер, экзистенциализм, субъективное время, объективное время, цифровые технологии, искусственный интеллект, теория относительности, механизм, онтология, феноменология, бытиё и время, человеческое существование, время и пространство, современная философия Kirish: Vaqt inson tafakkurining eng chuqur va muhim tushunchalaridan biri bo‘lib, qadimdan hozirgacha falsafa, ilm-fan va din sohalarida doimiy tahlil markazida bo‘lib kelgan. Vaqt bizning borlig‘imizni o‘lchaydi, ongimizda xotira, kutish va hozirgi lahzani his qilish orqali o‘z aksini topadi. Falsafiy nuqtai nazardan qaralganda, vaqt masalasi oddiy sanash yoki soat mexanizmidan iborat bo‘lmay, u mavjudlik, o‘zgarish, haqiqat va ong kabi fundamental tushunchalar bilan uzviy bog‘liqdir. Aristoteldan boshlab bugungi zamonaviy g‘oyalargacha vaqt haqida ko‘plab nazariyalar ilgari surilgan, bu esa uning falsafadagi ahamiyatini yana-da oshiradi. Ushbu tezisda biz vaqt tushunchasining tarixiy-falsafiy rivojlanishini ko‘rib chiqamiz, uni Aristotel falsafasidan tortib XX–XXI asr zamonaviy tafakkuriga qadar tahlil qilamiz. . Aristotel’ning vaqt haqidagi qarashlari Aristotel vaqtni harakat bilan uzviy bog‘liq deb bilgan. Uning fikricha, “vaqt — bu harakatning sonli o‘lchovidir” ("Physica", IV kitob). Unga ko‘ra, vaqtni faqat harakat orqali idrok qilish mumkin, ya’ni agar harakat bo‘lmasa, vaqtni ham aniqlab bo‘lmaydi. Aristotel vaqtni uch qismga ajratadi: o‘tgan, hozirgi va kelajak. U “hozirgi” ni eng muhim qism deb qaraydi, chunki bu lahza orqali o‘tgan va kelajak o‘zaro bog‘lanadi. Aristotel uchun vaqt ob’ektiv tushuncha sifatida mavjud, lekin uni inson idroki orqali aniqlash mumkin. U vaqtni o‘lchash jarayonini qalbning harakatni sezish qobiliyatiga bog‘laydi. Boshqacha aytganda, harakat doimiy bo‘lsa ham, uni o‘lchash faqat ong orqali amalga oshadi. Bu https://scientific-jl.com/ 19-to’plam 4-son May 2025 140 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari yondashuv keyingi asrlar falsafasiga, ayniqsa, o‘rta asr diniy faylasuflariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Avgustin va diniy falsafada vaqt Avliyo Avgustin vaqt tushunchasiga mutlaqo yangi, subyektiv-falsafiy yondashuv olib kirgan. U "E'tiroflar" ("Confessiones") asarida yozganidek: "Agar mendan vaqt nima ekanini so‘rashsa, bilaman; lekin tushuntirishga harakat qilsam, bilmayman." Bu ibora vaqtning murakkab, intuitiv va sezgi orqali idrok qilinadigan mohiyatini ifodalaydi. Avgustin uchun vaqt — bu tashqi hodisa emas, balki inson qalbining holati. Uning fikricha, vaqt o‘tgan, hozirgi va kelajak tarzida mavjud emas; aksincha, biz faqat "hozir"ni boshdan kechiramiz. O‘tgan — bu xotiramizdagi hozir, kelajak esa — kutish shaklidagi hozir. Shu tariqa, vaqtni biz ongimizda, ichki idrokimizda yashaymiz. Bu qarash diniy falsafada, xususan xristian teologiyasida abadiyat va vaqt o‘rtasidagi tafovutni asoslashga xizmat qilgan. Xudo — vaqt bilan cheklanmagan abadiy mavjudotdir, inson esa vaqt doirasida yashaydi. Demak, vaqt — insoniy cheklanganlik belgisi sifatida talqin qilinadi. Avgustinning bu qarashlari keyinchalik Immanuel Kant, Martin Xaydegger va boshqa zamonaviy faylasuflar tomonidan qayta ishlangan va rivojlantirilgan. Yangi davr falsafasida vaqt: Dekart, Nyuton va boshqalar Yangi davr falsafasida vaqt tushunchasi sezilarli darajada mexanistik va ilmiy asosga ega bo‘lib qoldi. Rene Dekart falsafasida vaqt — bu tafakkurda bo‘ladigan hodisa emas, balki ob’ektiv mavjud bo‘lgan hodisalar ketma-ketligining miqdoriy ifodasidir. Dekart uchun vaqt ham xuddi makon kabi mexanik olamning ajralmas qismi hisoblanadi. U tabiatni matematik asosda tushuntirishga intildi va bu yondashuv vaqtning ob’ektivligi g‘oyasini kuchaytirdi. Isaac Newton esa vaqtni "mutlaq, haqiqiy va matematik vaqt" deb a
Доказательный фрагмент
«Данная работа исследует развитие концепции времени в философии от Аристотеля до современного философского мышления.»
Образец извлечения
Демо-превьюДанная работа исследует развитие концепции времени в философии от Аристотеля до современного философского мышления. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Time, philosophy, aristotle, augustine, kant, bergson, heidegger, zamonaviy falsafa., avgustin, феноменология, бытиё и время, theory of relativity, объективное время, aristotel, Keywords: Time, artificial intelligence, subyektiv vaqt, ekzistensializm, теория относительности, vaqt va fazo, онтология, время и пространство, existentialism, being and time, Ключевые слова: Время, экзистенциализм, subjective time, mechanism, time and space, xaydegger, Kalit so’zlar: Vaqt, ontology, бержсон, contemporary philosophy, digital technologies, bo‘lish va vaqt, аристотель, механизм, fenomenologiya, цифровые технологии, искусственный интеллект, современная философия, insoniy mavjudlik, ontologiya, nisbiylik nazariyasi, raqamli texnologiyalar, mexanizm, human existence, хайдеггер, августин, кант, objective time, falsafa, sun’iy intellekt, phenomenology, ob’ektiv vaqt, человеческое существование, субъективное время, философия
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Магистерские диссертацииЮлдашев Ж.Х2014
Журнал универсальных научных исследованийAND RESTORATION, Khatamov Orif Yusupovich2024