«Бобурнома» лсаридл цулланилган харбий терминларнингциёсий тахлили

Аннотация

Ўз даврида ҳақиқий солнома ҳисобланган, ҳозирги кунга келиб ҳам ўзининг илмий-адабий қимматини йўқотмаган Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома” қомусий асари бир қатор таржимонлар томонидан инглиз тилига таржима қилинган. Ушбу тезисда “Бобурнома” асарини Уилер Тэкстон ва Салман Ружди томонидан инглиз тилига қилинган таржимасида қўлланилган ҳарбий терминларни асл тилда берилган терминларга мувофиқлиги қиёслаб ўрганилган. Калит сўзлар: Бобурнома, ҳарбий термин, тарих, тилшунослик, адабиётшунослик, лингвомаданий. “Бобурнома” асарида ҳарбий соҳага оид терминлар хусусида тўхталадиган бўлсак ҳарбий мақсадлар ва ҳаракатларни баён қилишда Бобур Мирзо ҳарбий қўмондон сифатида фикр юритган ва ушбу фикрларни қоғозга туширган. Қуйида “Бобурнома” асари бўйича келтирилган мисоллар инглиз ва ўзбек тилларида таҳлил қилинган. Масалан: буронғор, жувонғор, ировул/ҳировул Хусусан, қуйида келтирилган гапдаги буронғор, жувонғор, ировул сўзлари ҳарбий терминлар бўлиб, қуйидагиларни англатади: буронғор – қўшиннинг ўнг қаноти, жувонғор – қўшиннинг чап қаноти, ировул – лашкарнинг олдинда борувчи қисми; авангард: Ғанимнинг буронғори бизнинг жувонғоримизни босиб орқаға эврулди, ировул ҳам ўнг қўл сари қолиб, олимиз яланг бўлди[1.80]. Мазкур гапнинг инглизча таржимасида буронғор – right, жавонғор – left, ировул – van сўзлари билан таржима қилинган. Инглиз тилида қўшиннинг ўнг ёки чап қаноти тушунчаларининг фақат right ва left сўзлари билан ифодаланиши оддий ҳолат ҳисобланади ва бу сўзлар ҳозирги инглиз тилида ҳам ҳарбий терминлар сифатида истифода этилади: His right beat our left, then wheeled (again) to our rear. (As has been said), the front of our centre was bare through our van’s being left to the right[2. 139]. Van сўзи хусусида алоҳида тўхталадиган бўлсак, ушбу сўз ҳозирги инглиз тилида “илғор” ҳамда ҳарбий термин сифатида “илғор отряд” маъносида қўлланади. У XVII асрнинг бошларида vanguard сўзининг қисқартирилган шакли сифатида пайдо бўлган. Vanguard сўзи эса инглиз тилига XIV-XV асрларда француз тилидан кириб келган. Французча avant – олдин, garde – қоровул. “Бобурнома”да ировул сўзининг ҳировул шакли ҳам қўлланган. ясол, кежим, тўра, яёқ Қўшиннинг марказий қисмини Бобур бир неча ўринда ғул сўзи билан ифодалаган: Эртасига биз ҳам буронғор, жувонғор, ғул, ҳировулни тартиб қилиб, кежим кийиб, яроғланиб, ясол ясаб, тўра кўтарган яёқларни олимизға солиб, ғаним устига юрудук. 1 Гарбовский Н.К. Теория перевода. М., 2004. С. 216 215 Next day we moved out against him, formed up with right and left, centre and van, our horses in their mail, our men in theirs, and with foot-soldiers, bearing mantelets, flung to the front[4. 113]. Мазкур мисолдаги “жанговар саф”ни ифодаловчи ясол, “отларга ёпиладиган зирхли ёпинчиқ” маъносидаги кежим, “одам бўйи баробар қалқон” маъносидаги тўра ҳамда “пиёда аскар” маъносидаги яёқ сўзлари ҳам ҳарбий терминлар сирасига киради. Инглизча таржимада ясол ясаб феълини таржима қилишда инглиз тилида ҳарбий термин сифатида одатда шу ва шунга ўхшаш маъноларда фаол истеъмолда бўлган to form феъли истифода этилган. “Бобурнома”да ишлатилган кежим сўзи инглиз тилига тарихий ҳисобланувчи “метал ҳалқалар ёки япроқлардан ясалган кийим ёки ёпинчиқ” маъносидаги mail сўзи билан таржима қилинган. Ушбу инглизча сўз айнан жанговар отларга кийдириладиган зирхли ёпинчиқни англатмаганлиги учун таржимон horses (отлар) сўзини қўллаб аниқлик киритган. “Одам бўйи баробар қалқон” маъносидаги тўра сўзи учун таржимон mantelet сўзини танлаган. Ушбу сўзнинг ҳозирги инглиз тили учун бир нечта маънолари қайд этилган. Биринчиси “елкага илиб юриладиган енгсиз нимча”, иккинчиси тарихий бўлиб “асосан ёғочдан ясалган катта ўлчамдаги қалқон, тўсиқ” ва ҳозирда фаол бўлган иккита маъноси ҳарбий соҳага алоқадор бўлган “ўт очиш нуқтасини ёпиб турувчи тўсиқ” ва “кузатувчи яширинган жой” маъноларини англатади. “Бобурнома”нинг инглизча таржимасида Бобур “пиёда аскар” маъносида қўллаган яёқ сўзини таржима қилишда “foot-soldier” сўзидан фойдаланилган, бироқ бу ибора ҳозирги инглиз тилида ҳарбий термин хусусиятига эга эмас ва асосан корхона, ташкилот ва шу кабиларнинг энг паст лавозимлардаги оддий ходимларига нисбатан ишлатилади. Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, “Бобурнома” асарининг инглизча таржимасини унинг аввалги таржималари билан аслиятга солиштирган ҳолда қиёсий аснода таҳлил қилиш мустақил монографик изланишни тақазо этади. Ўйлаймизки, бундай таҳлилдан таржима назарияси ва амалиётимиз учун муҳим натижалар қўлга киритилади. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР: 1. Бобур Заҳириддин Муҳаммад. Бобурнома. Нашрга тайёрловчи П.Шамсиев; Муҳаррир А.Ўктам. Т.: Юлдузча, 1989, 80-бет. 2. The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur). Translated from the original Turki Text of Zahiru’d-dīn Muḥammad Bābur Pādshāh Ghāzī by Annette Susannah Beveridge. Issued in Four Fasciculi: - Farghana 1912 – Kabul 1914 – Hindustan 1917 – Preface, Indices, etc. 1921. Vol. I. Sold by LUZAC & CO., 46, Great Russel Street, London. 1922, P. 139. 3. Бобур Заҳириддин Муҳаммад. Бобурнома. Нашрг