Текст научной работы на тему «Военно-лингвистическая лексика и военная терминология как объект изучения»

Аннотация

Мақолада ҳарбий терминологиянинг турли кўринишидаги терминларнинг умумий хусусиятилари, қиёсий таҳлили, терминологиянинг ривожланиш омиллари, термин билан сўз орасидаги фарқлар ҳамда олимларнинг бу борадаги фикрлари таҳлил қилиниб умумлаштирилган. Калит сўзлар: термин, терминология, фан, ҳарбий соҳа, ҳарбий иш, ҳарбий техника, полисемия, тушунча, Қуролли Кучлар, ҳарбий-сиёсий. Аннотация: В статье анализируются и обобщаются общие черты терминов в различных формах военной терминологии, сравнительный анализ, факторы развития терминологии, различия между термином и словом, а также взгляды ученых. Ключевые слова: термин, терминология, наука, военная сфера, военное дело, военная техника, полисемия, концепция, вооруженные силы, военно-политический. Annotation: The article analyzes and summarizes the general features of terms in different forms of military terminology, comparative analysis, development factors of terminology, differences between the term and the word, as well as the views of scholars in this regard. Key words: term, terminology, subject, military sphere, military affair, military technology, polysemy, consciousness, Armed Forces, military-political. Терминология – терминларни яратиш, ривожлантириш, шакллантириш қонунуниятларини ўрганувчи билим соҳасидир. Терминология борасидаги масала билимнинг барча махсус тармоқларида мавжуд. Агар тармоқ қанчалик ихтисослашган бўлса, масала ҳам шунчалик кескин қўйилади. Ҳарбий иш соҳасида ҳарбий терминология муаммолари Ўзбекистон Республикаси ўз мустақиллигини қўлга киритгандан сўнг мамлакатимизда мустақил давлатнинг мажбурий белгиси сифатида хусусий Ҳарбий Кучларни ташкил қилиш билан боғлиқ ҳолда ушбу масала кўтарилди. Таъкидлаш жоизки, ўзбек ҳарбий терминларининг юзага келиш зарурияти, дастлабки тил даври талабларига қарши ўлароқ, яъни ҳарбий таълим ва ҳарбий билимни эгаллаш рус тилини билиш билангина белгиланганлик вазифавий инқирози тафовути билан вужудга келди. Ҳарбий терминологиянинг ўзига хос хусусиятлари ҳарбий иш ихтисослиги билан белгиланади. Тадқиқотчи Н. Шенгелбаевнинг фикрича, ҳарбий терминология ўзида тилдаги ҳарбий терминларнинг тартиблаштирилган мажмуини акс эттиради, улар ўз навбатида Ҳарбий Кучлардан, умуман қўшин турларидан, стратегик жиҳатдан фойдаланиш, шунингдек, бирлашма, қўшилма, қисм, бўлинма, уларнинг ташкилоти, қуроллари ва техник жиҳозларини тезкор-тактик қўллашни англатади[1.]. Бинобарин, терминология маълум фан, инсон фаолияти ихтисослашган соҳасининг акси саналиб, ушбу фаолият билан боғлиқ билим ва кўникмаларни ҳамда уларни эгаллашни белгилайди. Ҳарбий терминология ҳарбий иш, яъни ҳарбий назария (ҳарбий фан) ва ҳарбий амалиётни ўзида акс эттиради. Термин билан сўз орасидаги фарқни аниқлайдиган бўлсак, терминлар шакл жиҳатидан сўз ҳисобланса-да, ички моҳиятига биноан улардан фарқ қилади. Сўз илмий тушунчани ифода қилгандагина унга термин сифатида қараш мумкин. Шу 200 ўринда: Терминнинг сўздан фарқли жиҳати нимада? - деган савол туғилади. Терминлар шакл жиҳатидан сўзга ўхшаса-да, ўзининг ички моҳияти билан улардан фарқ қилади. Сўз объект борасида умумий тасаввурни ифодаласа, термин эса объектни тўлақонли акс эттирувчи махсус тушунчани белгилайди. Сўздан фарқли ўлароқ терминнинг моҳиятида ҳиссиёт бўлмайди ва махсус тушунчани белгилари билан биргаликда акс эттиради. Терминга нисбатан меъёрий талаблар илк бор рус терминология мактаби асосчиларидан бири Д.С.Лотте томонидан берилган. Бу – терминологиянинг тизимлилиги, терминнинг матндан мустақиллиги, қисқалиги, унинг мутлақ ва нисбатан бир хил маънога эгалиги, содда ва тушунарлилигидир[2.120]. А.А.Реформатский эса терминларни ўзининг алоҳида мақсад-вазифаси билан чекланган махсус сўзлар; тушунча ва нарса-буюмлар номининг аниқ ифодасига эга бўлган биргина маънони англатувчи сўзлар деб белгилайди. Бу, ўз навбатида, фан, техника, сиёсат, иқтисод ва дипломатия учун зарур. Терминлар маълум терминология таркибида мавжуддир. Агар сўз умумий тилда (ушбу терминологиядан ташқарида) кўп маъноли бўлса, маълум терминологияга қабул қилиниб, у бир маъноли бўлади. Шу билан бирга, олим яхши терминлар полисемиядан, экспрессивликдан (ҳиссиётдан), шунингдек, оддий нотерминологик сўзлардан “чекланган” бўлиши шарт деб таъкидлайди. Олим К.Жубанов эса терминга қуйидагича таъриф беради: “Термин деб фан тараққиёти ва тубдан ўзгарувчан амалиёт босқичида белгиланган маълум тушунчаларни ифодаловчи сўз орқали амалга ошадиган айрим белгиларнинг махсус турига айтилади, таъкидлаш жоизки, термин орқали бериладиган терминологик тушунча кундалик ҳаётда ушбу оғзаки нутқ хусусиятига хос бўлган сўз моҳияти билан мос келмаслиги мумкин”[3.]. Шундай қилиб, термин – бу махсус тушунчани номлаш учун қўлланиладиган белги бўлиб, у ўз навбатида, воқеликнинг объекти ва предмети саналади. Терминларнинг мантиқий жиҳатлари термин-белги ва таъриф (моҳият) махсус тушунчалари ифодасининг икки усули тенглигида амалга ошади ва қуйидагича кўринишга эга бўлади: Термин бу махсус тушунча, таъриф, шунингдек, бошқа сўзлардан фарқли ўлароқ термин ягона