IQTISODIYOTNI MODERNIZATSIYA QILISH SHAROITIDA QURILISH VA XARAJATLARINI HISOBI VA TAKOMILLASHTIRISH.

Аннотация

This article examines aspects such as economic modernization, widespread introduction of modern technologies, increasing efficiency, and ensuring competitiveness. In addition to this, the article provides a scientific analysis of the most important links of economic reforms in accounting for costs in the construction sector, their improvement and digitalization. Keywords. Modern technology, economic reforms, modernization, investment, construction costs. Kirish. Bugungi kunda iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, zamonaviy https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 1-son May 2025 36 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari texnologiyalarni keng joriy etish, samaradorlikni oshirish va raqobatbardoshlikni ta’minlash yo‘lida har bir sohada tub o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, infratuzilma va qurilish sohalari bu jarayonning markazida turibdi. Chunki infratuzilmaviy rivojlanish — bu davlatning makroiqtisodiy barqarorligi, investitsiyaviy jozibadorligi va aholi turmush darajasining oshishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan omillardandir. Shu nuqtai nazardan qaralganda, qurilish sohasida xarajatlarni hisobga olish, ularni takomillashtirish va raqamlashtirish iqtisodiy islohotlarning eng muhim bo‘g‘inlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli qurilish va rekonstruksiya ishlari, ayniqsa yirik infratuzilma loyihalarining hayotga tadbiq etilishi bu sohada resurslarni aniq va samarali boshqarish masalasini kun tartibiga olib chiqmoqda. Qurilish va investitsion faoliyatda xarajatlarni hisobga olish va boshqarish — bu nafaqat moliyaviy intizom, balki butun loyiha muvaffaqiyatining asosi bo‘lgan strategik iqtisodiy jarayondir. Har bir qurilish obyekti — bu alohida iqtisodiy tizim bo‘lib, u o‘zida rejalashtirish, moliyalashtirish, resurslarni taqsimlash, monitoring qilish va audit jarayonlarini mujassam etadi. Agar bu tizimda aniqlik, shaffoflik va zamonaviy texnologik yondashuvlar bo‘lmasa, qurilish sifati, muddatlari va iqtisodiy samaradorligi izdan chiqadi. Shuning uchun, iqtisodiyotni modernizatsiyalash kontekstida qurilish va xarajatlar tizimini isloh qilish — bu oddiy texnik masala emas, balki davlat miqyosidagi strategik vazifadir. Bunda ilg‘or xalqaro tajribalarni o‘rganish, raqamli boshqaruv vositalarini tatbiq etish va mahalliy me’yoriy-huquqiy asoslarni yangilash dolzarb ahamiyat kasb etadi. Yuqoridagi holatlarni inobatga olgan holda, ushbu mavzuni chuqur o‘rganish va tahlil qilish dolzarb ilmiy-amaliy vazifalardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mazkur mavzu doirasida qurilish xarajatlarini rejalashtirishdagi zamonaviy yondashuvlar, ularni nazorat qilishning raqamli mexanizmlari, smeta tuzishdagi iqtisodiy va texnik me’yorlarning uyg‘unligi hamda bu tizimlarni takomillashtirish yo‘llari atroflicha o‘rganiladi. Shu bilan birga, sohani boshqarishdagi tizimli muammolar, mavjud normativ-huquqiy kamchiliklar va https://scientific-jl.com/ 20-to’plam 1-son May 2025 37 Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari kadrlar salohiyatini oshirish masalalari ham alohida muhokama qilinadi. Natijada, ushbu mavzu doirasida olib boriladigan izlanishlar nafaqat ilmiy ahamiyatga, balki amaliy natijadorlikka ham ega bo‘lib, iqtisodiy rivojlanish jarayonlarining puxta tashkil etilishiga hissa qo‘shadi. Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi. Qurilish va investitsion xarajatlarni boshqarish bo‘yicha xalqaro va mahalliy adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu yo‘nalishdagi nazariy va amaliy qarashlar tobora kengayib, zamonaviy iqtisodiy yondashuvlar bilan boyitilmoqda. Xususan, G‘arb iqtisodchilarining ilmiy ishlarida (masalan, R. Flyvberg, P. Love va B. Cantarelli) qurilish xarajatlarining prognoz xatoligi va “optimistik noto‘g‘rilik” (optimism bias) hodisasi keng tahlil qilinadi. Ular loyiha xarajatlari odatda rejalashtirilganidan yuqoriligi, bu esa strategik noto‘g‘ri rejalashtirish yoki siyosiy bosimlar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadilar. Mahalliy olimlar, jumladan, O‘zbekiston iqtisodiy fanlari doktorlari tomonidan yozilgan maqolalarda esa, loyihalashtirishda iqtisodiy asoslarning yetishmasligi, smetalar tuzishda an’anaviy yondashuvlarga haddan ortiq tayanilish, kadrlar salohiyatining pastligi kabi muammolar asosiy e’tiborga olinadi. O‘zbekistonda qurilish sohasida xarajatlarni hisobga olish va iqtisodiy baholashga oid adabiyotlarda ko‘pincha amaliy muammolar tasvirlanadi, biroq zamonaviy ilmiy modellarga tayanadigan tizimli yondashuvlar hali yetarlicha rivojlanmagan. O‘zbek tilida mavjud bo‘lgan darsliklar, metodik qo‘llanmalar va ilmiy maqolalarda asosan qurilish normativlari, GESN (Davlat element smeta normalari) va KNR (Ishlab chiqarish me’yorlari yig‘indisi) kabi tizimlar asosida xarajatlarni hisoblash bo‘yicha ko‘rsatmalar keltiriladi. Biroq, bu yondashuvlar ko‘proq statik xarakterga ega bo‘lib, iqtisodiy tahlil va zamonaviy modellashtirish vositalari (masalan, narxlar o‘zgaruvchanligini prognoz qiluvchi alg