G‘O‘ZANING G.HIRSUTUM L. TURIGA MANSUB OTA-ONA SHAKLLARI VA F1 DURAGAYLARIDA HOSIL SHOXLARI SONI BELGISINING IRSIYLANISHI VA O’ZGARUVCHANLIGI

Аннотация

В настоящем исследовании представлены научные результаты, направленные на выявление некоторых генетических закономерностей, связанных с наследованием и изменчивостью признака количества плодовых (симподиальных) ветвей у родительских форм и гибридов первого поколения F вида Gossypium hirsutum L. 1 Симподиальные ветви являются одним из основных хозяйственно-ценных признаков, определяющих урожайность. Генетический анализ показал, что среди родительских сортов, использованных для скрещивания, наилучшие 6-To’plam 4-son Iyun , 2025 312 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari средние показатели по данному признаку имели сорта Бухара-102 (M=12.6), Лидия (M=12.5), а также Гулистан и С-6575 (M=12.4). Среди гибридов F наивысшие показатели по наследованию и изменчивости 1 изучаемого признака продемонстрировал гибрид F Xitoy-44 x C-6580 1 (M=14.4). Ключевые слова: хлопчатник, симподиальные ветви, Gossypium hirsutum L., сорт, образец, гибрид, наследование признаков, изменчивость. Kirish. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi farmoni doirasida “2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” doirasida belgilangan qishloq xo‘jaligini modernizatsiya qilish va jadal rivojlantirish chora tadbirlarini amalga oshirish yuzasidan hozirda paxtachilikka alohida e‘tibor qaratilib kelinmoqda[1]. G‘o‘zada hosildorlik ko‘rsatgichi ko‘sakdagi paxta vazniga, o‘simlikdagi to‘liq ko‘saklar soniga va bu esa o‘z navbatida hosil shoxlari soniga bog‘liqligi ma‘lum. G‘o‘za o’simligida shoxlar ikki xilda bo‘lib ular monopodial va simpodialdir. Monopodial bu o’suvchi shoxlar, simpodial esa – hosil shoxlari. Hosil shoxlarining tiplari xo‘jalik nuqtai nazardan muhim morfologik belgi hisoblanadi. Bitta o’simlikdagi simpodial shoxlar sonining o’zgaruvchanligi va qanday darajada irsiylanish xususiyatlarini o’rganish paxta yuqori hosilini olishda muhim rol o’ynaydi. Variatsion qator bo’ylab simpodial belgisi yuqorilab borgan duragaylarni olish hamda belgining genotipik o’zgaruvchanligini avlodlar bo’yicha tahlil qilish seleksiyada katta ahamiyat kasb etadi. Bu ko‘rsatkichlarning darajasi esa o’zimlikning irsiyatiga bevosita bog‘liq. Paxta hosilining miqdori birinchi shonaning yoki gulning paydo bo’lishigagina emas, ularning to‘planish tezligiga ham bog‘liq. Hosilning yig’ilish tezligi va vegetatsiya davrining uzunligi hosildorlikni aniqlashda eng asosiy ko’rsatkichlar bo’lib, o’simlikning navlariga qarab farq qiladi [2]. 6-To’plam 4-son Iyun , 2025 313 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy ta'limning o'rni hamda rivojlanish omillari G‘o‘za navlariga bo‘lgan talab yildan-yilga oshib borayotganligi sababli asosiy xo‘jalik belgilari bo‘yicha mavjud navlardan ustun bo‘lgan, har xil kasalliklar, zararkunandalar hamda abiotik stresslarga chidamli navlarni yetishtirishda genetik xususiyatlarini ochib berish dolzarb vazifa hisoblanadi. Bunday muhim vazifani amalga oshirish uchun hosildorlikni ta’minlovchi asosiy xo‘jalik belgilardan hisoblanadigan hosil shoxlari sonining irsiylanish tabiatini va ularning o‘zgaruvchanligini genetik tahlil qilish zamonaviy paxtachilik oldidagi aktual muammolardan biri bo’lib turibdi [3]. Tadqiqot ishining maqsadi etib: G.hirsutum L. turiga mansub navlararo chatishtirish natijasida olingan F duragay o’simliklarida simpodial shoxlar 1 sonining irsiylanish va o’zgaruvchanligi qonuniyatlarini ochish olindi. Navlararo F duragay o’simliklarida ushbu belgining irsiylanish va 1 o’zgaruvchanligini genetik jihatdan o’rganish asosiy vazifa qilib olindi. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. Ushbu belgining irsiylanish qonuniyatlari ko‘pchilik xorijiy va yurtimiz tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilib kelinmoqda. Masalan, tadqiqot natijasida Jarqo’rg’on, Andijon-35, Namangan- 102, Namangan-34 va S-6550 navlar orasidan simpodial shoxlar soni bo’yicha belgining o’rtacha kattaligi Jarqo’rg’on (M= navida boshqalariga nisbatan yaxshiroq ekanligi aniqlangan [4]. Yana bir tadqiqotda O‘GRITI kolleksiyadagi ingichka tolali 39274, 39280, 39296, 39298 va 39300 raqamli namuna o’simliklarda 41,7-45,7 donagacha hosil shoxlar paydo bo’lgani va andoza naviga nisbatan 7,2-11,2 donaga ortiqligi aniqlangan [3]. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqot davomida dala tajribalari PSUYAITI “G‘o‘za biotexnologiyasi” laboratoriyasining tajriba maydonida olib borildi. Tadqiqot ob’yekti sifatida laboratoriya g‘o‘za kolleksiyasidagi G.hirutum L. turining xorijiy va mahalliy navlari (S-6580, Gulison, Buxoro-102, Ignabargli, Nihol, O‘zaltin, Xitoy-44, Xitoy-56, XinLu2HongN47, S-6575, Xitoy-66, Carisma, Lidia, S-8290, Xitoy-65, ADNS-1, Porloq-4) hamda ularni duragaylash asosida olingan F duragaylari (F S-6575xADNS-1, F Porloq-4xXitoy-65, F S- 1 1 1 1 6-To’plam 4-son Iyun , 2025 314 Ilm fan taraqqiyotida raqamli iqtisodiyot va zamonaviy t