Изучение узбекского языка в рамках программы «Один район – одна дорога»

Аннотация

Along with the implementation of ‘The Belt and Road Initiative’, Central Asian studies have drawn attention of Chinese scholars again. This paper discusses a brief research history of Uzbek language studies abroad, and with more emphasis on China studies. Based on the academic value of Uzbek language studies in China and Uzbekistan, the paper also explores the research trends and the cooperative opportunities between scholars from these two countries. Keywords and expressions: the Belt and Road Initiative; Uzbek language, research, strategic program, cooperation, linguistists, explanatory dictionary, sources, dialects. Хитой Халқ Республикасининг Раиси Си минтақа – бир йўл” дастурининг асосий ва Дзинпин 2016 йил 22 июлда Ўзбекистонга устувор мақсади инсоний қадриятлар, илмий- ташрифи чоғида “Қўлни қўлга бериб ҳамкор- техника, маданият, спорт, туризм, соғлиқни ликда Буюк Ипак йўлининг янги қирраларини сақлаш, археология каби соҳа имконият- кашф этамиз” номли нутқида таъкидлаганидек, ларини янада кенроқ очиш ва ҳамкорликни Ўзбекистон ва Хитой буюк давлатлардир, янада кучайтиришдан иборатдир. Бу ҳар икки ўзбек-хитой халқлари дўстона муносабатлари давлат ўртасидаги дўстона муносабатларнинг қадим-қадимдан буён давом этиб келмоқда. янада мустаҳкамланиши, икки давлат илмий Муносабатларимиз тарихи, қадимдан сақла- ҳамкорлигини янада кучайтиришда муҳим ниб келаётган мустаҳкам алоқаларимиз, уми- омилдир. Бундан ташқари, “Бир минтақа – бир мий мақсадларимиз бу давлатларимиз ва йўл” стратегик дастури жараёнида икки давлат халқларимиз муносабатлари, ўзаро ҳамкорли- тили ўзаро муомалада бўлиб ҳамкорликнинг гимизнинг янада мустаҳкам ривожининг бит- муқаррар шарти ва боғловчи кўпригидир. Бу мас манбаидир. Унинг таъкидлашича, “Бир омил ўзбек тили йўналишидаги тадқиқотчи 77 SHARQ M ASH’ALI о лимларининг тадқиқот майдони вазифасини миллатлар қаторига киради. 2010 йилда ўтка- ўтайди. Ҳорижда ўзбек тили бўйича олиб бо- зилган аҳолини рўйхатга олиш натижаларига рилган тадқиқот натижаларига назар солади- кўра, жами 10569 киши ўзбек миллатига ман- ган бўлсак, Европа ва Америкадаги тадқиқот суб бўлиб, шулардан 90% ортиқроғи шаҳар- натижаларининг аксарият қисми ўзбек тилини ларда, қолган қисми қишлоқларда истиқомат тасвирлашга бағишланган тадқиқотларни таш- қилишади. Хитойдан ташқарида ўзбек тилида кил этади, бироқ Хитойда ушбу йўналиш бў- сўзлашувчилар сони кўп, шунга кўра тилнинг йича илмий изланишлар бироз кечроқ бошлан- ҳаётийлиги кучли, бироқ Хитойда ушбу тилда ган. Шунга қарамай, ўзбек тилшунослигини сўзлашувчилар сони камлиги боис, хитойдаги тарғиб қилиш, ўзбек тилининг қўлланилиш ўзбек тили муомаладан қолиш арафасида. кўлами, ёзувини ўрганишдан ташқари, Хитой Энг сўнгги лингвистик таснифга кўра (Jo- ҳудудида истиқомат қилувчи ўзбекларнинг hanson, 2006) ўзбек тили Олтой тиллари оиласи, она тилиси бўйича ҳам илмий тадқиқот туркий тил гуруҳининг жануби-шарқий бўғи- ишлари олиб борилган. Ўзбек тили чет тили нига, шаклан агглютинатив тилларга мансуб ёки Хитойдаги камсонли миллатлар сонига бўлиб, Хитойдаги уйғур тили билан лексик, кирувчи ўзбекларнинг она тилиси мақомида фонетик, грамматик жиҳатдан жуда яқиндир. бўлишидан қатъи назар, “Бир минтақа – бир Бироқ Хитойдаги ўзбек тили уйғур тилининг йўл” дастури давлатларининг ҳамкорлиги таъсири остида тил хусусиятлари уйғур тили негизида ҳар икки тилда мулоқот қила ола- хусусиятларига мослашиб кетган. Ёзуви жиҳа- диган, икки давлатнинг турли соҳаларига хиз- тидан эса чет элдаги ўзбеклар лотин ва кирилл мат қила оладиган юқори малакали мутахас- ёзувидан фойдаланишади, Хитойдаги ўзбеклар сислар етиштириш, давлатлараро иқтисодий араб алифбоси асосидаги уйғур ёзуви ёки қозоқ ривожланишнинг муҳим йўналишлардан би- ёзувида фойдаланишади, Хитойдаги ўзбек зиё- ридир. Мазкур мақоламизда ХХРда ўзбек тили лилари бир вақтда ҳам уйғур ёзуви, ҳам лотин бўйича олиб борилган тадқиқотлар тарихи, ёзуви, ҳам хитой ёзувидан фойдаланишади. ривожи ва тадқиқотлар натижаси, тадқиқот- Хитойда ўзбек тили бўйича тад- ларнинг истиқболи ва йўналишлари ҳақида қиқотлар фикр юритилади. Хитой ҳудудидаги трансчегарадош ва кам Хитойда ўзбеклар ва ўзбек тили сонли миллатлар тили сифатида, Хитойда ўзбек Хитойда “乌兹别克−wūzībiékè” атамаси тили2 бўйича олиб борилган тадқиқотлар бироз “Ўзбек миллати” ва “ўзбек тили”ни назарда камроқ. Ўтган асрнинг 80−90-йилларида, бир тутади. Ўзбек миллати Марказий Осиё минта- қанча тадқиқотлар амалга оширилган, хусусан, 1980 йилда Хао Гуанджонг (郝关中) ва Джанг қасидаги биринчи кўпсонли миллат. 2013 йил ШиЖонг(张世荣)лар томонидан тузилган “Ўз- статистикаси натижаларига кўра, бутун жа- бек мақоллари” тўпламида 593 та мақол тўплан- ҳонда 30 миллион киши ўзбек милатига мансуб ган ва таржима қилинган3. 1950 йилда Хитойда бўлиб, шундан 23 миллион 929 минг 309 киши ўтказилган тиллар тафтиши асосида 阿不都热 Ўзбекистонда, қолган қисми Афғонистон, То- 合曼 Ченг Шилянг (程适良) ва Абдураҳмон (阿 жикистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Россия, 不都热合曼)ларнинг “Ўзбек тилининг қиқача камроқ сони Туркманистон, Саудия Арабист