PUL-KREDIT SIYOSATI: MOHIYATI, VAZIFALARI VA IQTISODIYOTGA TA’SIRI

Аннотация

Ushbu maqolada pul-kredit siyosatining iqtisodiy mohiyati, uning asosiy vositalari va maqsadlari, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi misolida ushbu siyosatning iqtisodiy jarayonlarga ta’siri tahlil qilinadi. Pul- kredit siyosati orqali inflyatsiya darajasi, pul massasi, foiz stavkalari va valyuta kurslari kabi ko‘rsatkichlar boshqarilib, iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish maqsad qilingan. Kalit so‘zlar: Pul-kredit siyosati, markaziy bank, inflyatsiya, foiz stavkasi, monetar siyosat, iqtisodiy o‘sish. Annotation. This article analyzes the economic essence of monetary policy, its main tools and goals, as well as the impact of this policy on economic processes on the example of the Republic of Uzbekistan. Through monetary policy, indicators such as inflation rate, money supply, interest rates, and exchange rates are managed and aim to promote economic growth. Key words: Monetary policy, central bank, inflation, interest rate, monetary policy, economic growth. Pul-kredit siyosati (yoki monetar siyosat) — davlat tomonidan iqtisodiyotda pul muomalasini tartibga solish, narxlar barqarorligini ta’minlash va makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarni muvozanatda ushlab turish vositasidir. Pul- kredit siyosati asosan markaziy bank tomonidan amalga oshiriladi va uning asosiy maqsadi inflyatsiyani nazorat qilish, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash, bandlik darajasini barqarorlashtirish hamda to‘lov balansini muvozanatlashtirishdan iborat. Pul-kredit siyosatining mohiyati va asosiy turlari Pul-kredit siyosati ikki asosiy shaklda amalga oshiriladi: 1. Ekspansion (kengaytiruvchi) siyosat – iqtisodiy inqiroz yoki pasayish davrida qo‘llanilib, pul massasini ko‘paytirish, foiz stavkalarini kamaytirish orqali iqtisodiy faollikni oshirishga qaratiladi. 2. Restriktiv (cheklovchi) siyosat – inflyatsiya darajasi yuqori bo‘lganda yoki iqtisodiyotda "qizib ketish" holati yuzaga kelganda qo‘llaniladi. Unda pul massasini kamaytirish va foiz stavkalarini oshirish orqali iqtisodiy faollik sekinlashtiriladi. 66 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference 3. Pul-kredit siyosatining vositalari Markaziy banklar quyidagi asosiy vositalar orqali pul-kredit siyosatini yuritadi: Diskont siyosati (foiz stavkasi siyosati) – Markaziy bank tomonidan tijorat banklariga beriladigan kreditlar bo‘yicha foiz stavkalarini belgilash. Majburiy zaxiralar normasi – tijorat banklarining mijozlar depozitlari bo‘yicha Markaziy bankda saqlanishi lozim bo‘lgan zaxiralar ulushini belgilash. Ochiq bozor operatsiyalari – davlat qimmatli qog‘ozlarini sotib olish yoki sotish orqali iqtisodiyotga pul massasini kiritish yoki uni kamaytirish. Valyuta bozoridagi intervensiyalar – valyuta kursini barqarorlashtirish maqsadida amalga oshiriladi. O‘zbekistonda pul-kredit siyosatining zamonaviy yo‘nalishlari O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki mustaqil pul-kredit siyosatini yuritadi. So‘nggi yillarda mamlakatda inflyatsiyani pasaytirish, pul-kredit siyosatini soddalashtirish va ochiqlikni ta’minlash bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirildi. Asosiy yo‘nalishlar quyidagilardan iborat: Pul-kredit siyosatining inflyatsion targeting tizimiga o‘tishi; Pul massasining o‘sishini nazorat ostida ushlab turish; Milliy valyutaning erkin konvertatsiyasini ta’minlash; Foiz stavkalarining bozor mexanizmlari asosida shakllanishiga ko‘maklashish. Markaziy bank 2020-yildan boshlab bosqichma-bosqich inflyatsion targeting tizimiga o‘ta boshladi. Ushbu tizimda asosiy e’tibor narxlar barqarorligini ta’minlash va inflyatsiyani aniq maqsadli ko‘rsatkichlar doirasida ushlab turishga qaratiladi. 2025-yilgacha inflyatsiya darajasini 5% atrofida saqlab qolish asosiy maqsad etib belgilangan. Pul-kredit siyosatining iqtisodiyotga ta’siri To‘g‘ri olib borilgan pul-kredit siyosati quyidagi ijobiy natijalarga olib keladi: Inflyatsiyaning barqarorlashuvi; Iqtisodiy o‘sishning qo‘llab-quvvatlanishi; Investitsiyalar hajmining ortishi; Tashqi iqtisodiy muvozanatni ta’minlash. Biroq noto‘g‘ri olib borilgan pul-kredit siyosati iqtisodiyotda inflyatsiyaning keskin oshishi, milliy valyutaning qadrsizlanishi, investitsiyaviy faollikning pasayishi kabi salbiy oqibatlarga ham olib kelishi mumkin. 67 MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Xulosa. Pul-kredit siyosati har qanday davlat iqtisodiyotida muhim makroiqtisodiy boshqaruv vositasidir. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda olib borilayotgan islohotlar, ayniqsa inflyatsion targeting tizimiga o‘tish, mamlakat iqtisodiyotini barqarorlashtirish va investitsiyaviy jozibadorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Kelgusida bu yo‘nalishda ochiqlik, prognozlash imkoniyatlari va bozor mexanizmlarini rivojlantirish orqali siyosat samaradorligini oshirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1.O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy veb-sayti — www.cbu.uz 2.“Pul, kredit va banklar” – T. Jalilov, T.: “Fan va texnologiya”, 2022 3.Mankiw, N. G. (2021). Macroeconomics. Harvard University Press. 4.Mish