BOSHLANG’ICH TA’LIMDA O‘QUVCHILARNING KOGNITIV FAOLLIGINI RIVOJLANTIRUVCHI SAMARALI METODLAR

Аннотация

This article presents an analysis of the concept of cognitive activity, its essence, and effective methods for developing students' cognitive activity in teaching subjects in the primary education system. Keywords: "Problem-based teaching", "Insert", "Question-answer chain", "Mind-map", "Sentence composition in pairs", "3-2-1" reflection, "Role playing" “Kognitiv faollik” deganda o‘quvchining bilishga intilishi orqali namoyon bo‘ladigan, yangilikka doimiy qiziqish, izlanishga tayyorlik, tashabbuskorlik va mustaqillik kabi sifatlarni o‘zida mujassamlashtiruvchi integrativ shaxsiy xususiyat tushuniladi. Ushbu sifat o‘z aksini shaxsning ijobiy emotsional holati, bilishga nisbatan ichki rag‘batlantirilgan munosabati va refleksiv o‘zini boshqara olish qobiliyatida topadi. Bilish faolligi shaxsning o‘quv-bilish faoliyatidagi ongli, ijobiy-emotsional, doimiy va barqaror ishtirokini ta’minlovchi asosiy mexanizmdir. O‘quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish tamoyillari bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular umumiy didaktik yondashuvlar tizimini tashkil etadi. Muammoli yondashuv, amaliy yo‘naltirilganlik, shaxsga yo‘naltirilganlik, hamkorlikda o‘qitish, motivatsiyaga tayanish va refleksivlik kabi tamoyillarni uyg‘un holda qo‘llash o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, o‘z-o‘zini boshqarish, ijodiy yondashuv va hayotiy bilimlarni egallash qobiliyatlarini shakllantiradi. 149 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference O‘quv jarayonining samaradorligi va sifatini oshirish muammosini hal qilishning asosiy muammosi o‘quvchilarning bilim olishini faollashtirishdir. Uning alohida ahamiyati shundaki, o‘qitish aks ettiruvchi o‘zgartiruvchi faoliyat bo‘lib, nafaqat o‘quv materialini idrok etishga, balki o‘quvchining kognitiv faoliyatning o‘ziga bo‘lgan munosabatini shakllantirishga qaratilgan. Faoliyatning o‘zgaruvchan xarakteri doimo subyektning faoliyati bilan bog‘liq. O‘quv jarayoni samaradorligini oshirish muammosini hal qilish o‘quvchilarda kognitiv tizimni faollashtirishning amaliyotda sinab ko‘rilgan sharoitlari va vositalarini ilmiy tushunishni talab qiladi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchisining shaxs sifatida psixologik rivojlanishi — bu ichki va tashqi omillar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklarning paydo bo‘lishi, tashqi omilning ichki omilga aylanishi, o‘z-o‘zini harakatlantirish va o‘z ustida ongli ishlash orqali yuzaga keladigan murakkab dialektik jarayondir. Mazkur rivojlanish faqat yutuqlardan iborat bo‘lib qolmay, balki muammolar, ziddiyatlar, o‘zgarishlar va yangilanishlar zaminida shakllanadi. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarning kognitiv faolligini muvaffaqiyatli faollashtirish uchun maxsus pedagogik shart-sharoitlarni yaratish muhim hisoblanadi. Bu jarayon faqat bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish bilan cheklanib qolmay, balki ularni ongli va faol o‘zlashtirish, mustaqil fikrlash hamda izlanishga tayyorlikni rivojlantirishga xizmat qilishi kerak. 4-sinf o’quvchilari uchun Flipped Classroom texnologiyasi asosida o‘quvchilarning kognitiv faolligini rivojlantirishda quyidagi metodlar tanlab olindi. № Metod nomi Maqsadi Amaliy qo‘llanishi “Nega ayrim so‘zlarga qarama- “Muammo O‘quvchining qarshi ma’no beriladi?” – 1 asosida o‘qitish” fikrlash faoliyatini savolni o‘quvchining o‘zi hal (PBL) faollashtirish qilishga harakat qiladi Videodarsni ko‘rayotganda: “Insert” usuli O‘quvchi mustaqil ☑ bilganim, yangilik, (axborotni axborot ustida 2 ✖ belgilab ishlaydi, anglaganini ❓ tushunmagan joy deb o‘rganish) ajratadi belgilaydi “Savol-javob Mavzu bo‘yicha O‘quvchi 1 ta so‘z aytadi 3 zanjiri” mantiqiy fikrlashni (“katta”), juftlik unga zid so‘z 150 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference rivojlantirish aytadi (“kichik”) va u bilan gap tuzadi So‘zlar va ularning Markazda “zid so‘zlar” yoziladi, “Fikrlar xaritasi” 4 o‘zaro bog‘liqligini atrofida 4–5 juftlik chiziqlar (Mind-map) ko‘rsatish orqali joylashtiriladi Amalda qo‘llash, O‘quvchilar birgalikda “ochiq — “Juftlikda gap 5 ijodkorlikni yopiq” kabi juftliklardan 2 ta tuzish” rivojlantirish gap tuzadi O‘qituvchi matnda biror so‘zni “Teskari matn” Zidlik asosida 6 teskari ma’noga almashtiradi, yaratish matnni tahlil qilish o‘quvchi buni topib tuzatadi 3 ta o‘rgangan zid so‘z, 2 ta qiziq “3-2-1” O‘z fikrini anglash 7 savol, 1 ta qiyin joy haqida refleksiya va mustahkamlash yozish “Issiq” va “sovuq” so‘zlarini Nutq va ifodalovchi 2 o‘quvchi qisqa 8 “Rolli o‘yin” tushunchani dialog quradi (mimikada jonlantirish ifodalaydi) 1. Muammo asosida o‘qitish metodi. O‘quvchini oldindan rejalashtirilgan muammoli vaziyat bilan to‘qnash keltirib, u orqali bilim olishga va mustaqil izlanishga yo‘naltiruvchi metoddir. Bu usul o‘quvchining fikrlash faoliyatini kuchaytiradi, sabab-oqibat bog‘liqlikni anglashga yordam beradi. Muammoli savol: “Nega odamlar doimo har bir so‘zga zidini ishlatishga ehtiyoj sezadi?” Jarayon: O‘quvchilar bu savol ustida erkin fikr yuritadilar: “Agar hamma faqat yaxshi deg