KONSTITUTSIYA-ERKIN VA FARAVON HAYOT GAROVI

Аннотация

Konstitutsiya zamonaviy demokratik jamiyatda erkinlik,adolat va faravonlikni kafolatlovchi va ta'minlovchi asosiy, huquqiy hujjatdir.Ushbu maqola konstitutsiyaning ijtimoiy taraqqiyot va inson qadr- qimmatini himoya qilish shuningdek, ragʻbatlantirishdagi rolini oʻrganadi. Tahlilda turli rivojlangan davlatlardan qiyosiy misollar keltirilib,qonun ustuvorligi va mustahkam konstitutsiyaviy mexanizmlar muhimligi, davlatning faravonligi va fuqarolarning erkinligi uchun asosiy kafolat ekanligi muhokama qilinadi. Annotation: The constitution is the fundamental legal document that guarantees and ensures freedom, justice, and equality in a modern democratic society. This article examines the role of the constitution in protecting and promoting social progress and human dignity. The analysis presents comparative examples from various developed countries and discusses the importance of the rule of law and strong constitutional mechanisms as the main guarantees for the well-being of the state and the freedom of citizens. Kalit soʻzlar: Konstitutsiya, konstitutsiyaviylik, qonun ustuvorligi, asosiy huquqlar, erkinlik, farovonlik, inson qadr-qimmati, hokimiyatlar taqsimoti, ijtimoiy adolat, konstitutsiyaviy kafolatlar, demokratiya Konstitutsiya davlat tuzilmasini belgilovchi, fuqarolarning huquqlarini kafolatlovchi va vakolat doirasini belgilovchi asosiy qonunchilik bazasi hisoblanadi. Demokratik konstitutsiyaviy nazariyada u nafaqat boshqaruv hujjati, balki shaxs erkinliklari va milliy taraqqiyotni ta’minlovchi ijtimoiy shartnoma sifatida ham xizmat qiladi. Konstitutsiyaviy davlatda erkinlik mavhum tushuncha emas, balki aniq va huquqiy jihatdan kafolatlangan huquqdir. Jon Lokk va Monteskyo — shaxsiy erkinlikni ta’minlash maqsadida hokimiyatlar bo‘linishi va muvozanat tizimining zarurligini asoslab berganlar. Zamonaviy konstitutsiyaviylikka asos solgan Amerika va Fransiya inqiloblari konstitutsiyasiz erkinlik bo‘lishi mumkin emasligini ta’kidlagan. Bunga Fransiyaning “Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi”ning (1789) 1-moddasi misol boʻla oladi. Bugungi zamonaviy amaliyotda konstitutsiyalar, odatda, quyidagi asosiy elementlarni o‘z ichiga oladi: Asosiy huquqlar (fuqarolik, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy);Sud hokimiyatining mustaqilligi; Huquq ustuvorligi; Demokratik institutlar; Davlat 155 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference vakolatlarining cheklanishi. Bu omillar erkin jamiyatning poydevorini tashkil etadi. Masalan, Germaniya Asosiy qonuni (Grundgesetz) 1-moddasida inson qadr-qimmatining daxlsizligini e’lon qilgan holda, erkinlikka bo‘lgan konstitutsiyaviy sadoqatni namoyon etadi. Hindiston Konstitutsiyasi (1950) “Davlat siyosatining yo‘nalishlari” nomli bobda davlat fuqarolarning iqtisodiy farovonligini ta’minlashi lozimligini belgilaydi (38–39-moddalar). Shu kabi, Janubiy Afrika Respublikasi Konstitutsiyasi (1996) dunyodagi eng ilg‘or konstitutsiyalardan biri bo‘lib, uy- joy, sog‘liqni saqlash va ta’lim kabi ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarni majburiy huquqiy kafolat sifatida mustahkamlab qo‘ygan (26–29-moddalar). Bunday huquqlarning konstitutsiyalashtirilishi taraqqiyotning adolatga asoslangan bo‘lishini ta’minlaydi. Jahon banki va BMT Taraqqiyot dasturi (UNDP) ma’lumotlariga ko‘ra, konstitutsiyaviy boshqaruv inson huquq erkinliklarini ta'minlash, resurslarning to‘g‘ri taqsimlanishi va samarali davlat xizmatlari bilan bevosita bog‘liqdir. Amerika Qo‘shma Shtatlari Konstitutsiyasi, ikki asrdan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lishiga qaramay, siyosiy erkinlik va kapitalistik farovonlik timsoli bo‘lib qolmoqda. Federalizm va sud nazorati tamoyili, ayniqsa Madison (1803) ishi orqali shakllangan bo‘lib, konstitutsiyaning moslashuvchanligini ta’minlaydi va fuqarolik erkinliklarini himoya qiladi. Ikkinchi jahon urushidan so‘ng qabul qilingan Germaniya asosiy qonuni demokratik tiklanish va iqtisodiy o‘sish uchun poydevor bo‘ldi. 20-moddasida belgilangan ijtimoiy davlat konsepsiyasi va inson qadriga asoslangan yondashuv “G‘arbiy Germaniyaning iqtisodiy mo‘jizasi” sifatida tanilgan rivojlanish modeliga sabab bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasining 1992-yilgi Konstitutsiyasi va 2023-yilgi referendum orqali qabul qilingan yangi tahriri inson qadr-qimmati, huquq ustuvorligi va taraqqiyot prinsiplarini yanada mustahkamladi. Prezident Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, yangi Konstitutsiya “taraqqiyot va erkinlikning yangi davrini boshlab beradi”. Konstitutsiyani hayotiy kafolatga aylantiruvchi muhim mexanizmlar: Sud nazorati – Konstitutsiyaviy chegaralarni himoya qiladi va asosiy huquqlarni kafolatlaydi; Mustaqil institutlar – Ombudsman, korrupsiyaga qarshi idoralar va saylov komissiyalari davlatning javobgarligini oshiradi; Demokratik ishtirok – Referendumlar va erkin saylovlar orqali fuqarolarning faol qatnashuvi rag‘batlantiriladi; 156 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference O‘zgartirish tartiblari – Konstitutsiyaning zamon talablariga mos ravishda yangil