KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA FONETIK- FONEMATIK NUTQ BUZULISHLARINING O‘ZIGA XOSLIGI

Аннотация

This article provides a comprehensive analysis of phonetic- phonemic speech development disorders in children, exploring their causes, manifestations, and impact on learning abilities. Special focus is given to the underdevelopment of phonemic hearing and perception, leading to pronunciation errors, sound substitutions, and omissions. The article also examines how such speech issues affect reading and writing skills. Key areas and 172 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference methods of speech therapy intervention are presented. The content is practically valuable for professionals working with preschool and early school-age children. Keywords: phonetic-phonemic development, speech disorders, phonemic hearing, pronunciation defects, speech therapy support, sound perception, reading and writing difficulties, preschool education Nutqning fonetik-fonematik tamondan rivojlanganligi bu tovushlarni talaffuz etish va idrok qilish jarayonidagi kamchiliklar natijasida bolalarda ona tilidagi tovushlarni talaffuz qilish shakillarining buzulishidir. Bunday nutq kamchiligiga nutqning idrok va talaffuz qilish nuqsonlariga asoslangan fonetik- fonematik tamoning buzulishi birinchi o‘rinda turadi. shu bilan birga bazi bolalarda leksik-gramatik taraqiyotida yaqol ifodalanmagan orqada qolish hollari ham kuzatilishi mumkun. Bu toifadagi bolalarga xos xususiyat artekulyatson yoki akustik belgilarga ko‘ra farq qiladigon tovushlarning shakillanish jarayoninig tugallanmagan bo‘lishidir. Bu holda bola nutqida deferentsiyalanmagan tovushlar bo‘lishi tovushlarni almashtirish, nutqda ularni qo‘llamaslig, ko‘plab tovushlarni buzib talaffuz qilish, shuningdek tovushlarni eshitishga ko‘ra yetarli farqlamaslik kuzatiladi. Eng avvalo fonema, fonematik eshituv, fonematik idrok, haqidagi tushunchalarni aniqlashtirib olish zarur. Fonematik eshituv nutq faoliyatining bo‘g‘inlaridan biri bo‘lib, bola psixologik faoliyatining boshqa turlarini ham taminlaydi. Fonematik eshituv- bu nozik tizimlashtirilgan eshituv bo‘lib u ona tilidagi fonemalarni tanish va farqlashga imkon beradi. U fizologik eshituvni bir qismi bo‘lib ularni eshitilayotgan tovush etalonlarini qarshi qo‘yishga va moslashtirishga yo‘naltirilgan. Fonemati idrok- bu fonemalarni farqlash va ajratishga ko‘ra, so‘z tarkibidagi tovushlarni aniqlash bo‘yicha aqliy faoliyatdir. Fonematik eshituv- tanafussiz bo‘ginlar qatorini nazorat qilishni amalga oshiradi. Fonetik buzilish — tovushlarni fiziologik jihatdan noto‘g‘ri talaffuz qilish. Masalan: “r” harfini “l” deb aytish, yoki undoshlarni tushirib yuborish. Tovushlar farqini eshitishda yoki tushunishda muammo bo‘lishi, ya’ni o‘xshash tovushlarni farqlay olmaslik. Masalan: "suv" o‘rniga "shuv" deyish. Nutqiy eshituv- fonetik va fonematik eshituvni xamkorlikdagi faoliyati bo‘lib u nafaqat o‘zgalarni nutqini qabul qiladi va shu bilan birga baxolaydi, balki o‘z nutqini ham nazorat qiladi. Nutqiy eshituv tallaffuzni shakillanishi assos hisoblanadi. Ko‘pgina olimlarning malumotiga ko‘ra idrok 173 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference shakillanmaganligi nutqiy kamchiliklar sabalari ichida birinchilardan deb hisoblanadi. Bolalarda birinchi fonematik eshituv nutq normal rivojlangan xolda juda erta rivojlanar ekan. Fonemagacha bolgan davrda bola kattalar nutqi intonatsiyasiga, uning ritmiga, so‘zlarning umumiy tovush tizimiga reaksiya ko‘rsatadi. Bolada muloqotning nutqiy shakllariga bo‘lgan ehtiyoj paydo bo‘ladi. Bu davrga kelib bola tovushlarni idrok qila boshlaydi, so‘zlardan fikrni ifodalash maqsadida foydalanadi. Bir yoshdan ikki yoshgacha nutqni idrok qilish shakllanadi, ikki yoshning oxiriga borganda esa to‘liq nutqni egallash asosi bolgan birlamchi fonematik eshitish rovojlanadi va bola nutqdagi barcha tovushlarni idrok eta boshlaydi. Ohangdor nutqni bola tomonidan o‘zlashtirib olinishi, boshqa tovush tasurotlaridan tovushli nutqni tez ajratishi, eshitish tasawurlari uning shaxsiy talaffuzida fonematik elementlarni ishlab chiquvchi regulator hisoblanadi. Nutqiy eshituv nutqiy qobiliyatning tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi va har bir qobiliyat singari u ham nutq madaniyatining bir butunligi va tilning fonologik vositalarini o‘zlashtirish asosida rivojlanadi, ta’minlanadi va takomillashadi. Fonematik idrok hamda tovushlar talaffuzidagi kamchiliklar namoyon bollishiga ko‘ra xilma-xildir. Ba’zi bir bolalarda tovushlar talaffuzidagi kamchiliklar artikulatsion apparat tuzilishi va harakatidagi kamchiliklar natijasida kelib chiqadi. Bunda juda ko‘p tovushlarni umuman talaffuz eta olmaslik, artikulatsion jihatdan oson talaffuz etiladigan yoki artikulatsion jihatdan bir-biriga o‘xshash tovushlarga almashtirish hamda tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz etish hollari kuzatiladi. Ba’zi bolalarda kuzatiladigan tovushlar talaffuzidagi kamchiliklar artikulatsion apparat harakatidagi qiyinchiliklar bilan bog‘liq bo‘lmay, balki tovushlarni noaniq idrok qilish natijasida kelib chiqa