Теоретико-методологические основы изучения этногенеза и этнической истории узбекского народа

Аннотация

In this article ethnogenesis and ethnic history of the Uzbek people on the theoretical and methodological basis of teaching has been considered, the evolution of views, as well as the analysis of the concept. The article analyzes the historical development of the history of Uzbekistan and, accordingly, the study of the theoretical and methodological problem of ethnic history and ethnogenesis of the Uzbek people on the basis of archaeological, anthropological, ethnological and, to some extent, historical research. Keywords and expressions: ethnos, ethnogenesis, ethnic history, methodology, concept, archeology, anthropological, ethnological studies. Ўтган асрдаги етакчи олимлар лардан келган этник уюшмаларнинг келиб (С.П.Толстов, А.Ю.Якубовский, Я.Ғ.Ғуломов, қўшилиши асосида шаклланади. Бироқ янги Ю.В.Бромлей, К.Ш.Шониёзов ва бошқалар)- этник бирлик шаклланиб бўлиши билан этно- нинг йирик умумлашма асарларидаги назарий генез жараёни тўхтаб қолмайди, вақт ўтиши мулоҳазалар ва илмий хулосалар ҳамда этно- билан унга янги компонентлар келиб қўшили- генез соҳасидаги қарор топган илмий тушун- ши ёки айрим компонентлар ундан ажралиб чалар ўзбек халқи этногенези ва этник тарихи чиқиб кетиши мумкин. Ю. В. Бромлей таъриф мавзуидаги адабиётларни ўрганиш ва тарих- беришича, этногенез шундай мураккаб жара- шунослик бўйича тадқиқот яратишда илмий- ёнки, унда муайян ҳудудда, муайян шароитда назарий асос бўлиб хизмат қилади. мавжуд бўлган одамлар йиғиндисидан умумий Тарих фанида этногенез деб қадимдан мав- бирлик ташкил топади ва у “нафақат умумий жуд бўлган, бир неча этник компонентлар асо- хусусиятларга, балки маданиятнинг (шу жум- сида янги этноснинг вужудга келишига айтила- ладан, тилнинг ҳам) ва психиканинг нисбатан ди. Этник бирлик эса муайян бир ҳудудда турғун хусусиятларига эга бўлади ва шунинг- истиқомат қилган маҳаллий этнослар ўзоро дек, ўзининг бирлигини ва барча ўхшаш аралашиб, қўшилиб, бир-бирига сингиб бори- уюшмалардан фарқини идрок этади”1. ши натижасида пайдо бўлади (бу маҳаллий – автохтон дейилади) ёки шаклланаётган ва 1 Бромлей Ю.В. Очерки истории этноса. – М. :Наука, шаклланиб етган этник бирликка бошқа ҳудуд- 1983. – С. 57–58. 47 SHARQ M ASH’ALI Этник тарих эса мана шу мураккаб лишдан, этногенез жараёни бошланган ва жараёнларни ўрганадиган фан соҳасидир. охирлаб қолган босқичда юз берадиган аниқ Ю. В. Бромлей фикрича, этник тарих этник тарихий даврни ва ҳудудий-ижтимоий бир- жараёнларнинг барча кўринишларини, шу лашмани аниқлаб олишдан бошлаш керак. жумладан, ижтимоий жараённи тадқиқ қили- Ўрта Осиё халқларининг этногенез жараёни ши керак1. Бошқа рус олими Л. П. Лашук ҳар бошланган ана шундай қадимги ҳудудий- қайси халқнинг этник тарихи ўша халқнинг сиёсий бирлашмалар доираси мил.авв. I энг қадимги уруғ-аймоғчилик гуруҳларидан минг йилликнинг иккинчи ярмида қарор келиб чиқиши ва тараққиётидан тортиб то топганлигини таъкидлаб, С. П. Толстов ўз- ҳозирги этник ҳолатигача, этник ҳудуднинг беклар учун бундай ҳудудий-сиёсий бир- шаклланиши ва қўшни халқлар билан асрлар лашма Қанғ подшолиги бўлади деб ҳисоб- давомида ўзаро муносабатларигача бўлган лайди. Этногенезнинг асосий вазифаларидан масалаларнинг анча кенг доирасини ўз ичига яна бири – халқнинг этногенетик жараёни олади, деб ҳисоблайди2. Этногенез ҳар қайси охирлаб қолган босқичда юз берадиган аниқ этноснинг этник тарихининг илк даври, этник тарихий даврни ва ҳудудий-ижтимоий бир- тарих этногенез жараёни тугаллангандан лашмани аниқлаб олишдир. Бундай вақт ва кейин ҳам давом этаверади3. ҳудуд ўзбеклар учун ХI–ХII асрлардаги Халқлар этногенези ва этник тарихи Қорахонийлар давлати ҳисобланади4. назарияси, қисқача шундан иборат бўлса, бу Рус муаллифларининг ХIХ аср давомида масалаларни ҳал қилишдаги тамойиллар ва чоп этилган Ўрта Осиёга бағишланган асар- амалий вазифалар 1942 йили Тошкентда лари ўзбек халқи этногенезига оид масала- ўтказилган Ўрта Осиё халқларининг этноге- ларнинг ёритилишига кўра бир-биридан незига бағишланган илмий сессиясида кўр- фарқ қилади. Жумладан, Э.К.Мейендорф5, сатиб берилди. Мазкур сессияда этногенез Н.В.Хаников6, А.Ф.Миддендорф7, В.Налив- масалаларини ўрганадиган махсус фан – кин8, Н. П. Остроумов9 асарлари мазкур мав- этногенетика вужудга келганлигини таъкид- зуга бағишланган махсус илмий асарлар лаб, бу соҳадаги муаммоларга янгича ёнда- бўлмай, балки Ўрта Осиёга сафар қилган рус шиш лозимлиги қайд қилинди ва масалани элчилари, сайёҳлари, мутахасисларнинг ҳи- айни бир вақтнинг ўзида ҳам археологик, соботлари, сафарномалари, йилномалари, ҳам антропологик, ҳам лингвистик, ҳам кундаликлари каби нашрлардан иборат. тарихий жиҳатлардан комплекс равишда Мазкур муаллифлар орасида Н. В. Хаников ўрганиш вазифаси қўйилди. С. П. Толстов каби шарқшунослар, академик А. Ф. Мид- ҳар бир халқнинг таркиби унинг бошланғич дендорф каби олимлар ҳам бор эди, бироқ давриданоқ мураккаб бўлганлигини эътироф этилгандагина этногенетик муаммоларни ил- мий асосда ҳал қилиш мумкинлигини кўрса- 4 Толлстов С.П. Основные проблемы этногенеза народов Средней Азии