Описание истории в былинах и лирических произведениях

Аннотация

This article describes the ways of reflection of historical events in created epics and some lyrical poems at literary environment of Kokand. In this regard, there was a study of epics such as “Umarnoma”, “Voqeoti Muhammadalikhon”, “Shahnomai devona Mutrib”, “Shahnomai devona Andalib”, “Zafarnomai Xudoyorkhon”, “Jangnomai Xudoyorkhon”, “Maktubchai Khon” along with compositions of poets such as Akmal, Nodira, Muqimi, Nasimi. The ways of reflection of historical events in poems were explained by examples. Keywords and expressions: literary environment of Kokand, history, epos, lyric, diwan. Адабиёт ўз вазифасидан келиб чиққан Биринчи турдаги асарлар. ҳолда, тарихни, жумладан, тарихий воқеа- XIX аср давомида хонликдаги айрим иж- ҳодисаларни ва реал воқеъликни тўлалигича тимоий-сиёсий воқеалар тарихини бадиий тарз- тасвирлашни ҳам мақсад қилиб олмайди. да ифодалаган бир неча достон яратилгани Лекин, адабий манбаларда у ёки бу тарих маълум. Мисол учун, Абдулкарим Фазлий ҳодисаси ва унинг тасвири бирмунча тўла- (“Умарнома”), Жаҳонотин Увайсий (“Воқеоти қонли ва жозибали берилишини ҳам рад Муҳаммадалихон”), Мутриб (“ Шаҳномаи де- этмаслик керак. Ёки, бошқача қилиб айтган- вона Мутриб”), Андалиб (“ Шаҳномаи девона да, тарихий ҳодисаларга ижодкор ўз руҳияти Андалиб”), Абдулғафур Исматий (“Зафарномаи ва ғоясидан келиб чиқиб асарида бадиий Худоёрхон”), Шавқий Намангоний (“ Жангно- буёқ бериши мумкин. Биз асосан Қўқон маи Худоёрхон” ёки “Жомеъул-ҳаводис”) ва адабий муҳити мисолида масалага назар Умидий Марғилоний (“Мактубчаи Хон”) ДОС- ташласак. Мазкур муҳитда яратилган тарих- тонларини келтириш мумкин. Улар маснавийда ни акс эттирувчи бадиий асарларнинг мавзу яратилган бўлиб, ҳажми ҳам турличадир. кўлами ва жанр хусусиятини таснифлаш Шуниси аҳамиятлики, улардан Фазлий қала- мумкин. Улардан фақат иккисига тўхталсак: мига мансуб достонгина форс тилида бўлиб, 1. Тарихий-бадиий достонлар; қолганлари ўзбекча. Шубҳасиз, мазкур достон- 2. Мумтоз лирик жанрдаги баъзи шеърлар. лар ўз даври воқеа-ҳодисаларини ёритишда 25 SHARQ M ASH’ALI қ имматли маълумотларни берувчи манбалар ҳи- Бар он хатм шуд мансаби сарварй, собланади. Масалан, Увайсийнинг (1780–1845) Ба Абдулкарим он шаҳи бобурй. асарида Муҳаммадалихоннин г(1822–1842) Бино кард шаҳре ба ин обранг Кошғар юришига чиқиши тасвирланган. Гар- Ки, зад шишаи ҳафт кишвар ба санг. Аз он табъи аҳли сухан шод буд чанд, бу достон тугалланмаган бўлса-да, у ўша Ки, таърихи у Мазоҳиробод буд2/ давр ва сўз юритилаётган воқеани ўрганишда ҳамда тарих ҳақиқатини ёритишда ёрдам Бера- Мазмуни: ди. Ёки “Мактубчаи Хон”да Худоёрхон ҳукм- Сарварлик (подшоҳлик) мансаби бобурий ронлигининг сўнгги йиллари бадиий аснода шоҳ Абдулкаримга хатм қилинганда, (У) сув ҳикоя қилинган. Асар муаллифи, истеъдодли рангидек (шаффоф) шаҳарни бино қилди. Бу билан етти кишвар (етти иқлим мамлакат- шоир – Умидий (Ҳавоий) мазкур воқеаларнинг лари)нинг шишаси тошга урилди. Бундан сўз кўпига ўзи шоҳид бўлган ва ҳаққоний тасвир- аҳлининг табъи шод бўлиб (айтдилар), лашга ҳаракат қилган. Масалан, бир ўринда Унинг таърихи Мазоҳиробод бўлди. шоир, рўй берган кўп қирғинларга сабабчи – Мазкурда таърих моддаси “Мазоҳиробод” Мусулмонқулнинг қатл этилишини тасвирлар сўзи бўлиб, ундан абжад ҳисобида чиқадиган экан, унинг ўғли Абдураҳмон (Офтобачи)нинг 1154 ҳижрий қамарий санани милодийга ҳолатини шундай ифодалайди: айлантирилса, 1741 йилга тўғри келади. Бу эса Йигит гўдак эди Офтобачи бил, Қўқон шаҳрининг ҳозирги ўрни янгидан бино Ажал етмай, тириклай қолди ул йил. бўлиб, иморатлар солинган санадир. “Мазо- Хўқандлик илкида қифчоқдин ўн минг ҳир” калимаси “ашёнинг кўриниши ва чиққан Тамоми бош кесилди, хок ила тенг. жойи” маъносини билдириши билан бирга, Қолиб Офтобачи дилда ниқори, яна “шарафланмоқ” мазмунини ҳам беради. Кўнгил оинасида бир ғубори. Яъни, зукко шоир Акмал ўз шаҳрининг “пайдо Қасосин хондин олмоқ эрди бир кун, бўлиши ва чиққан жойи билан шарафланган, Адоват кўнглида эрди анингчун...1 обод маскан” деб тарихга муҳрлаган. Шунинг- дек, унда яна Қўқон хонларининг келиб чиқи- Ушбу мисраларда муаллиф, келажакда ота- шини Заҳириддин Муҳаммад Бобуршоҳга боғ- сидан ҳам ўтказиб жаҳолат, хиёнат ва разолат- ланишига ҳам ишора қилинмоқда. Демакки, га борадиган, Офтобачининг кўнглидаги адо- Қўқон хонлари шажарасини темурийларга боғ- ватни ҳаққоний равишда ёритиб бера олган. лаш, айрим тадқиқотчилар таъкидлаганидек, Иккинчи турдаги асарлар. XIX аср бошларида эмас, балки ундан қарийб Биринчи галда, “таърих” дея номланувчи бир аср аввал ҳам мавжуд эканлиги аён бўлади. хронограммаларни таъкидлаш зарур. Бундай Яна, мумтоз лирик турдаги асарлар – ға- асарларнинг энг ёрқин намуналари Имомали зал, мухаммас, мусаддас кабилардан ҳам Қори Қундузийнинг (1786–1857) “ Таворихи унча-бунча тарихий асарда берилмаган ёки манзума”сида мужассам. Унда хонлар ва ай- эътибор қилинмаган фактни илғаб олиш рим давлат арбобларининг вафоти, мансабга мумкин, деб ўйлаймиз. Ўрнак тариқасида уч келишлари ва яна бошқа воқеалар шеърий йўл тахаллусда (“ Нодира”, “К