Образ Александра в «Хамсе» Навои

Аннотация

Alexander is one of the great colonel and great conquerer figures of ancient history. Therefore, there are many related works in literature of different nations regarded on him. This article analyzes Alexander's interpretation of Navoi, the main characteristic of the myths and legends of the Oriental people. Keywords and expressions: literary tradition, personage of Iskander, Nizami, Saddi Iskandari. Искандар буюк саркарда сифатида дунё- Умуман олганда, Ғарб адабиётида ҳам маз- нинг кўп ерларига юришлар қилади ва бор- кур образ учрайди. Шарқ халқларида бу қаҳра- ган барча жойларни ўз тасарруфига ўтказа- мон Қуръонда ҳам зикр қилинган бўлиб, тадқи- ди. Шунинг учун ҳам, бу шахс ҳақида турли қотлар натижасида Искандар ҳақидаги ривоят- халқлар адабиётида гоҳ ижобий, гоҳ салбий лар исломдан аввал ҳам мавжудлиги маълум руҳдаги маълумотлар учрайди. Эътиборли бўлади. Кейинчалик бу мавзу Фирдавсийнинг жиҳати шундаки, бу образ шарқ халқлари “Шоҳнома”сида ўз аксини топди. Ундан сўнг, адабиётининг энг кўзга кўринган ва йирик Низомий Ганжавий у ҳақда махсус “Искандар- анъаналарида акс эттирилиши шарти пайдо нома” деган достон ёзади. Бу мавзу Хусрав бўлди. Яъни, хамса достонларининг бири Деҳлавийда “Ойинайи Искандарий”, Абдураҳ- албатта Искандар ҳақида бўлиши лозим. мон Жомийда “Хирадномайи Искандарий” 21 SHARQ M ASH’ALI т арзида давом эттирилган. Алишер Навоий бу Жаҳон очмоқдаким кўп ранж топиб, мавзуни туркий тилда қайта ишлаб, “Садди Ва лекин ҳар не нақду ганж топиб, Искандарий” деб номланувчи “Хамса”даги энг Тилсим айлаб бу гардунваш ҳисорин, йирик ҳамда якунловчи достонни яратади. Қилиб махзун ҳисори ичра борин (214)2. “Садди Искандарий” “Хамса”нинг сўнгги, Юқоридаги мисолдан аниқлаш мумкинки якуний достони ҳисобланади. Алишер На- Искандар бу дунёда ҳисоби йўқ давлатга эга воийнинг улуғ мутафаккир, давлат арбоби бўлган. Биз ушбу асарда фақатгина Фарҳод ҳамда меҳридарё оқил ижодкор сифатида инсон ва олам хусусидаги фалсафий-бадиий образини эмас, балки Фарҳод қаҳрамонлик- мушоҳадалари, дунё, ҳаёт тўғрисидаги фикр- лари орқали Искандарнинг сирли олами ва лари айнан мазкур достонда ҳам ўз аксини мазкур образ хусусиятлари хусусида ҳам се- топган. Жумладан, Ҳусайн Боқаро бу ҳақда кин-аста тасаввур ҳосил қилишимиз мумкин. ўз фикрини қуйидагича баён этган: Умумий олиб қарайдиган бўлсак, “Хамса”а “У турк тилининг ўлган жасадиға Масиҳ Искандар образи намунали характерга эга бўиб, авфоси била руҳ киюрди. Ва ул руҳ топқан- унда қисман бўлса-да реаллик сақланиб қолган. ларға туркийойин алфоз тору пудидан тў- “Садди Искандарий” достонига қадар қулған ҳулла-ву ҳарир киюрди ва сўз гулис- бунёд этилган Искандар образи ва унинг тонида навбаҳори таъбидин равоносо ёғин- ҳукмронлик қилган даври Навоий ижодининг лар била ранго-ранг гуллар очти ва назм кичик бир қирраси бўлиб, ушбу образнинг дарёсиға саҳоби фикратидин руҳпарвар чинакам тасвирини айнан ушбу асар яралга- қатралар била гуногун дурлар сочти. Анинг нидан кейингина ҳис этиш мумкин. васфида тил қосир ва баён ожизтурур”1. Достоннинг 15-бобидан бошлаб Навоий Ис- Алишер Навоий “Хамса”нинг илк досто- кандар мавзусига мурожаат этади. Бунда у даст- ниданоқ Искандар образини секин-аста кирита лаб бу мавзу борасида ўзигача бўлган қарашларни бошлайди. Жумладан, “Ҳайратул-аброр”нинг кенг мушоҳада этади ва шундай фикр билдиради: 14-мақолатида Искандар тарихи ибратли ҳи- Ки, оз вақт аро шоҳи Яздонпараст, коя сифатида келтирилганига гувоҳ бўламиз. Унда етти иқлимга эгалик қилган Искандарга Скандарга офоқ аро берди даст. қуйидагича таъриф берилади: Билингай дейилганда бир-бир иши Ҳам шаҳ ўлуб, ҳам валию ҳам наби, Ки, халқ этмади Тенгри андоқ киши Ҳикмат ила ҳам туз ўлуб машраби Бу мужмалки васф айладим зотини, Алишер Навоийнинг таърифи бўйича ер Қилай эмди борининг исботини. юзида Искандар эришган давлатга ҳеч ким Ҳамул тўрт хайлики ёздим сутур, эга бўлолмаган. У улкан мамлакат яратиш Икидин сўнг2 Искандар этти зуҳур (65)3. билан бирга, халқнинг эътирофига ва меҳри- Навоий боб бошида Форс маликлари ва га сазовор бўлган шоҳга айланган, негаки уларнинг неча юз йил ҳукмронлик қилган- халқ неки истаги бўлса, у туфайли эришган. лигин таъкидлар экан, уларга бундай иш муяс- Шунингдек, “Хамса”нинг иккинчи досто- сар бўлмади дейди. Бунда, неча юз йил ҳукм- ни “Фарҳод ва Ширин” да ҳам Искандар си- рон бўлсалар-да, Искандар қисқа умри даво- фатлари таърифланган ўринлар учрайди. Ис- мида эришган нарсаларга эриша олмаганлари кандар дунёнинг тўрт юз олими билан яратган назарда тутилган. Сўнг эса, Искандар ҳақида ойна Фарҳодга ҳар ишда мададкор бўлган: гапирар экан Тангри ҳали бундай инсонни Ки, Искандарки олиб етти кишвар, Ҳудуди бохтардин то ба ховар. 2 Алишер Навоий. Фарҳод ва Ширин. МАТ. 20 томлик. 8-жилд. – Т.: Фан, 1993. 3 Алишер Навоий. Садди Искандарий. МАТ. 20 1 Ҳусайн Бойқаро. Рисола. – Т.: Фан, 1991. – Б. 13. томлик. 11-жилд. – Т.: Фан, 1993. 22 SHARQ M ASH’ALI я ратмаганини ҳам эътироф этади. Навоий “тўрт қари, Навоий яна бошқа манбаларга мурожаат хайл” деганда Эронда ҳукмронлик қилган тўрт этад