Уникальность образовательного этапа в литературе арабских стран Персидского залива (Халидж)

Аннотация

The article is devoted to the process of transition to a new type of modern literature in the countries of the Persian Gulf. The author investigated the reasons of why in Egypt, Lebanon, Syria and some Maghreb countries literary renewal began in the second half of the XIX century, then in the countries of the Gulf of Persia, this process began a century later, that is, in the second half of the twentieth century: for a very short period there was a transition from medieval traditions of classical literature to a new type of modern literature. Keywords and expressions: Gulf Arab countries, enlightenment, realism, romanticism, critical realism. XIX аср ўртасидан бошлаб араб бадиий нисбатан қисқароқ муддатни эгаллади ва ўз адабиёти мумтоз мусулмон ўрта аср даврида пайтида олдин Н. И. Конрад1, кейин Г. Д. Гачев2 шаклланган анъаналаридан аста-секин воз ке- илгари сурган “жадал ривожланиш” наза- чиб, ўзгариб бораётган сиёсий-ижтимоий во- риясининг амалдаги ифодаси бўлди. Аммо қеликни тасвир этишга янги бадиий услублар Миср, Ливан, Сурия ва Ироқ адабиётининг ва ифодавий-тасвирий воситалар излай бошла- XIX-XX асрда жадаллашган ривожланиш ди. Жумладан, ғарб адабиёти тажрибасига му- жараёнини араб оламининг бошқа мин- рожаат қиларди. Бу адабий янгиланиш жараё- тақаларига нисбатан текис-тенг деб номлаш ни биринчилардан бўлиб Миср, Лубнон Су- мумкин. Айнан бир-бирини алмаштирган ва рия, Ироқ ва Тунисда бошланди, сўнгра устун келган адабий йўналишларга деярли ХХ асрнинг иккинчи ярмида бошқа араб вақт давомийлигини кўриш имконияти бўлиб “янги” адабий ҳодисаларни “эски” ҳодисалар- мамлакатлари ҳам кириб келади. дан ажратиш мумкин. Бу араб мамлакатлари- Миср, Ливан, Сурия, Ироқ ҳамда Шимо- нинг янги адабиёти ривожи нисбатан жадал- лий Африка араб мамлакатлари янги адабиёти лашган бўлса-да, аммо уларда янги босқич- шу давр ичида маърифатпарварлик адабиё- тидан бошлаб реализм, модернизм ва пост- модернизм каби ғоявий-бадиий йўналишлар 1 Конрад Н.И. Японская литература. – М., 1974. –С . 565. кесимида бир нечта босқични босиб ўтди. 2 Гачев Г.Д. Ускоренное развитие литературы (на материале болгарской литературы первой половины Араб адабиётида бу йўл ғарб адабиётига XIX в.). – М., 1964. – С. 312. 16 SHARQ M ASH’ALI л арнинг аниқ намоён бўлиши, мазкур мамла- нинг иккинчи ярмида минтақада нефть топили- катларда салмоқли интеллектуал салоҳиятнинг ши билан жуда кескин сиёсий-иқтисодий, ижти- аввалдан борлиги ва муайян ижтимоий-иқти- моий-маданий ўзгаришларни бошидан ўтказди. содий шароитда, жумладан, матбуот ва ахборот Адабий янгиланиш биринчи бўлиб рўй берган воситаларининг жадал ривожланиши билан Миср, Сурия, Ливан каби мамлакатларда бундай салмоқли самара бериши билан шартланади. бурилишлар кузатилмаган эди. Шундай қилиб, Қувайт ва Баҳрайнда ада- Аммо Форс кўрфази араб мамлакатла- ридаги (Кувайт, Баҳрайн, Қатар, Ўмон, бий янгиланиш араб “нефт пуллари” давригача Бирлашган Араб Амирлиги) янги турдаги умумий ижтимоий, иқтисодий ва маданий адабиёт ривожланишига келсак, у бизда та- қолоқлик, ахборот воситалари ривожланмаган бир пайтда бошланди. Ушбу шароитда адиблар моман ўзгача тасаввур уйғотади. Бу адабиёт нафақат маърифатни етказиш ва юксак аҳлоқий энг янги даврда мазкур мамлакатларнинг қадриятларни ташвиқот қилиш, балки жамият- ижтимоий тарихий ривожи билан чамбарчас боғланиб, ажабланарли, кўп жиҳатдан бетак- да маънавий раҳнамолар бўлиш ролини англа- рор жараёни акс этади. дилар ва шу тамойилларга асосландилар. Бу Агар Миср, Ливан, Сурия ва баъзи даврда ижтимоий тараққиёт томон йўналишга бошқа воситанинг ўзи ҳам йўқ эди. Янгиланиш Мағриб (яъни Жазоир, Тунис, Марокаш) тарафдорлари бўлган адиблар олдин катта да- мамлакатларида адабий янгиланиш XIX аср- ражада Миср, Ливан ва Суриянинг янги ада- нинг иккинчи ярмидан бошланса, Форс кўр- фази араб мамлакатлари (Халиж)да бу жа- биётининг маърифий меросига асосан таянди- раён бир аср кеч, яъни ХХ асрнинг иккинчи лар. Бу маданий ривожланган мамлакатларда ярмидан бошланиб, жуда қисқа муддатда эса жамиятларнинг маънавий талабларига жа- воб берувчи танқидий реализмда ёзган эди. янги типдаги замонавий адабиётга ўтилди. Реализм вакиллари тажрибасига Халиж адибла- Натижада XXI асрга бориб кеч ривожланган ри кечроқ ёндашдилар. Халиж араб адабиёти олдин ривожланган араб адабиётларининг тараққиёт йўлига ўхшаш, ам- Шунинг билан бирга Халиж араб мамлакат- мо жуда қисқа муддат туфайли ўз хусусиятлари ларида жойлашган мамлакатларнин гўзида ҳам билан фарқ қиладиган йўлдан ўтди. адабиётларнинг жадаллашган ривожи бир йў- синда кетмади. Кувайт, Баҳрайн замонавий Албатта, Форс кўрфазида жойлашган адабиётнинг шаклланиши ХХ аср 40–50-йилла- Кувайт, Баҳрайн, Қатар, Ўмон, Бирлашган Араб Амирлиги мамлакатларининг 1 янги ридан бошланган бўлса, Қатар, Ўмон, Бирлаш- типдаги замонавий адабиётга жадал ўтиши, ган Араб Амирликларида адабиётнинг янгила- “сакраб ўтиш” кўринишида бўлиб, мураккаб ниш жараёни кечроқ, яъни ХХ аср 70- йил- ва зиддиятли тус олди. ларидан бошланди. Лекин XXI асрга келиб янги ахборот воситалари