Литература на урду во времена Голкондского султаната

Аннотация

The article is about the creativity of poets who lived in Golkonda in the XV–XVIIth centuries during the reign of the Kutubshah dynasty, such as Muhammad Kuli Kutubshah, and Sultan Ibrahim, his sons – Muhammad and Abdullah and their kulliyats, Muhammad Mazharuddin ibn Nishatiy, about his masnavi "Irshadnama", "Sukh Sahela", as well as poets such as Aminuddin Ala, Kamal Khan Rustami, Mirzo Muhammad Mukimi and others. Keywords and expressions: Dekan, dakhini, do’hra, Golkonda sultanate, sufizm, elegy, ghazal, poem genre, ode, rexta. Голконда марказий Ҳиндистондаги мусул- даврида Голконда илм-маърифат марказига мон султонликларидан бири бўлиб, 1518 йил- айланади. У ҳокимиятни сиёсий-жўғрофий да Баҳманий салтанати парчаланиши билан жиҳатдан кучайтирди ва Голкондада илму шаклланган Деканнинг иккинчи йирик салта- фаннинг ривожига катта ғамхўрлик қилди. натидир. Унда Қора Қуюнли деб аталмиш Султоннинг ўзи шеъриятга таъби бор, ўта турк қавмидан бўлган Қутбшоҳ сулоласи иқтидорли, араб, форс ва туркий тиллардан ҳукмронлик қилган. ташқари, маҳаллий тилларни ҳам билган2. Қутбшоҳлар ҳокимияти асосчиси султон Султон Иброҳим йигирма йил ҳукм- Қули Қутбшоҳдан кейин етти авлод бу сал- ронлик қилгач, 1580 йилда қазо қилади ва танатга ҳукмронлик қилган. 1678 йили Ав- унинг фарзанди Муҳаммад Қули Қутбшоҳ рангзеб Оламгир уни фатҳ этиб, бобурийлар салтанатига бўйсундирган1. тахтни эгаллайди. Бу давр қутбшоҳлар ҳукм- ронлигининг энг ёрқин даври ҳисобланади3. Султон Қули 1544 йили қатл қилинади, Сабаби, бу пайтда ҳукмдор муҳташам бино- унинг ўғли Жамшид тахтни эгаллайди ва етти лар, кенг бозорлар қурилиб, ям-яшил боғлар, йилдан сўнг вафот этади. Унинг вафотидан сувлари шарқираб оқаётқан анҳорлар, ариқ- сўнг Субҳон Қули ва Иброҳим Қутбшоҳлар ларни бунёд қилдирди. тахтга ўтиради. Айниқса, Иброҳим Қутбшоҳ 2 2004،ﯽﻠﮨد ﯽﯿﻧ، ودرا ﮟﯿﻣ ﻦﮐد ﯽﻤﺷﺎﮨ ﻦﯾﺪﻟا ﺮﯿﺼﻧ 1 ،ﯽﻠﮨد ﯽﯿﻧ، ودرا ﮟﯿﻣ ﻦﮐد ﯽﻤﺷﺎﮨ ﻦﯾﺪﻟا ﺮﯿﺼﻧ 95 ص ٧٦،٢٠١٦ 199 ص ٧٥،٢٠١٦2004 3 ١٠٤ 45 ص، ےرﺎﭙﮩﺷ ودرا روز ﺮﭩﮐاڈ 9 SHARQ M ASH’ALI Султоннинг ўзи ҳам дакҳинийда шеър қатлам вакили бўлишига қарамай, кўпчилик битар, Қутб, баъзан Маоний тахаллуси билан уни урду адабиётидаги биринчи халқ шоири ижод қилган ва кўпгина танқидчилар деб атайди. Ишқий шеъриятида ҳам у катта томонидан дакҳиний урдудаги дастлабки қадам ташлаган. Унинг шеърларида аёлларга носир деб тан олинган1.Унинг ворислари- бўлган севги аввал бўлгани каби яратган Муҳаммад ва Абдулла ҳам дакҳиний ва висолига бўлган интилиш ортига беркитил- форсийда қалам тебратган таниқли шоирлар майди, балки анча ошкора ва очиқ баён бўлган. Илмли ва бағрикенг ҳукмдор бўлган этилади. Мана шеърининг мазмуни: Иброҳимнинг бошқарув даврида мамлакат Менинг кўзларим бир қизнинг қора юзига ҳудуди кенгайган, ҳиндулар ва мусулмонлар тушди, орасида муносабатлар яхшиланган. Ҳинду- Ва бутун оламни унутди. лар саройда юқори лавозимларни эгаллашди Сарвдек қомати ўзига жалб қилади, ва уларга аввалги мусулмон шоҳлар даврида Маёқлар менга ой нуридек туюлади. таъқиқланган Ҳоли ва Дивали каби бир Шамол каби тезлик билан қўлларим қанча ҳинду диний байрамларини нишон- белини қучади лашга рухсат берилди. Маоний уч тилда Нозик бели эса қуёш ва ой каби нур сочади2. ижод қилган: урду, форс ва телугу. У Ўзи ҳам яхшигина шоир бўлган Абдул- форсийдаги барча шеърий услубларни ўр- лоҳ Қутбшоҳ даврида Муҳаммад Мазҳаруд- ганган ва уларни дакҳинийда қўллаган. Урду дин ибн Нишотий ижоди машҳур бўлган. адабиётидаги дастлабки муаллиф сифатида у Унинг ҳаёти ҳақида бизда деярли маълумот шеърларини форсча услубда девонга жамла- йўқ. Уни машҳур қилган “Пҳулбан” масна- ган: қофиядош ҳарфларнинг алифбо кетма- вийсидир. 1655 йилда ёзилган бу ишқий кетлигига кўра жойлаштирган. “Куллиёт” афсона шоҳга аталган дакҳиний шеърияти- 1800 бетдан иборат бўлиб, уларнинг ярми- нинг марвариди ҳисобланади. У 3500 мисра- дан ортиғи ғазал, 100 дан ортиқ саҳифасида дан иборат бўлиб, анаъанавий тарзда илоҳий қасида, 336 бетида маснавий, қолганлари воқеаларга тўла. “Пҳулбан” йўқолиб кетган марсиялар ва бир қанча тўртликлардан тар- “Басотин” асосида яратилган. (Уни ХI аср киб топган. Маоний урдуда илк марта ғазали ўрталарида Муҳаммад Туғлоқ ҳукмронлиги мусалсал, яъни бандлари бир мавзуда бўлган даврида Аҳмад Зубайрий ёзган). Ибн Нишо- ғазал битган шоир ҳисобланади. Бошқа тий 17- асрдаги Декан ҳаётининг жонли ва ҳукмдор шоирлардан фарқли тарзда Маоний ишончли тасвирини беради; шунинг учун форсийдан кўра ҳиндча бадиий лавҳалардан унинг асари фақат бадиий жиҳатдангина кўпроқ фойдаланган. Унинг шеърларида эмас, тарихий манба сифатида ҳам аҳамиятга таомлар, кийимлар, филлар ва бошқа нарса- эга. Муқаддима қисми охирида ҳар доим- лар ҳақида изоҳлар берилган. У Ҳиндистон гидек мадҳлар билан бирга вафот этган шоир табиати ва одамларининг одатлари ҳақида аждодларини ҳам ёдга олади. Бир неча куйлаган. Ҳинду ва мусулмон байрамлари- йиллардан кейин ёзилган хотимасида айти- нинг рангли тасвирларидан ташқари, “Кул- шича, у аввал бир қанча насрий асарлар лиёт”да биз маҳаллий анъаналарга ҳамоҳанг ёзган (ҳеч бири бизгача етиб келм