AYLANT YOKI XITOY SHUMTOLI TURKUMI VA ULARNING XUSUSIYATLARI

Аннотация

В статье рассматриваются биологические и экологические особенности рода Ailanthus (Айлант), особенно вида Ailanthus altissima — китайское дерево неба. Освещаются его устойчивость к климатическим условиям, значение в озеленении и влияние на окружающую среду, включая как положительные, так и негативные аспекты. Ключевые слова: Айлант, китайское дерево неба, инвазивные виды, Симарубовые, экологическая устойчивость. Kirish: O‘zbekiston va Markaziy Osiyo sharoitida oxirgi yillarda urbanizatsiya, tuproq degradatsiyasi va iqlim o‘zgarishi fonida bardoshli, tez o‘suvchi va kam parvarish talab qiluvchi daraxt turlariga ehtiyoj ortib bormoqda. Shunday turlardan biri ~ 184 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 7(65) — Xitoy shumtoli yoki Aylant daraxtidir. Mazkur maqolada uning biologik va ekologik xususiyatlari, afzalliklari hamda ayrim muammolari haqida ma’lumot beriladi. Aylant turkumi (Ailanthus) — Simarubadoshlar oilasiga mansub bo‘lib, issiq va subtropik iqlim mintaqalarida uchraydigan yirik daraxt turlarini o‘z ichiga oladi. Eng mashhur va keng tarqalgan turi bu — Ailanthus altissima, ya’ni xalq tilida Xitoy shumtoli deb ataladi. Bu daraxt ilk bor Osiyoda, ayniqsa Xitoyda paydo bo‘lgan va XVIII asrda Yevropa hamda Amerikaga introduksiya qilingan. Sababi — u juda tez o‘sadi, iqlim sharoitiga talabchan emas va chang hamda gazlarga nisbatan chidamli. Shu tufayli hozirda u ko‘plab shaharlarda ko‘chat sifatida ekilgan. Ayniqsa, shahar ekologiyasini yaxshilashda va changni filtrlashda foydali. Aylant daraxtining balandligi 20–25 metrga yetadi, yirik murakkab barglarga ega bo‘ladi. Gullari mayda, sarg‘ish-yashil rangda va uncha jozibador emas. Mevalari esa qanotchali bo‘lib, shamolda uzoq masofalarga uchib ketadi. Shu tufayli bu daraxt ko‘p joylarda tez tarqaluvchi — invaziv tur sifatida tan olingan. Ijobiy jihatlari qatorida shahar sharoitiga moslashuvchanlik, eroziyaga uchragan yerlarda yashovchanlik va gazlarga bardoshlilikni aytish mumkin. Biroq uning salbiy jihatlari ham bor: kuchli ildizlari orqali boshqa o‘simliklarni siqib chiqaradi, tuproqni kimyoviy modda bilan boyitib, boshqa o‘simliklar o‘sishini susaytiradi. Ya’ni, allelopatik xususiyatga ega. Shuning uchun Aylant daraxtini ekishda ekologik muvozanatni saqlash juda muhim. U degradatsiyalangan yoki sanoat hududlari uchun foydali bo‘lsa-da, qishloq xo‘jaligi yoki tabiiy o‘rmon zonalarida ehtiyotkorlik bilan qo‘llash tavsiya etiladi. 1. Tarixi va kelib chiqishi Ailanthus altissima ilk bor Xitoy va Tayvan hududlarida o‘sadigan daraxt sifatida tanilgan. XVIII asrda u Yevropaga, keyinchalik esa Shimoliy Amerikaga keltirilgan. Bugungi kunga kelib u ko‘plab mamlakatlarda invaziv tur sifatida e’tirof etilgan. 2. Botanik tavsifi Balandligi: 20–25 metr Barglari: yirik, murakkab, oddiy ko‘rinishda 30–60 sm gacha uzayadi Gullari: mayda, sarg‘ish-yashil rangda, panja gullarga yig‘ilgan Mevalari: qanotchali yong‘oqchalar (samara), shamolda uzoq uchadi 3. Ekologik xususiyatlari Qurg‘oqchilikka va gaz-smoglarga chidamli Yomon tuproqlarda ham o‘saveradi Juda tez o‘sadi (yiliga 1–2 m gacha) Shahar sharoitida changni yutuvchi, kislorod ajratuvchi daraxt sifatida foydali Lekin: kuchli ildiz tizimi bilan boshqa o‘simliklarni siqib chiqaradi ~ 185 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 7(65) 4. Xalq xo‘jaligidagi ahamiyati Landshaft arxitekturasi: yo‘llar, binolar atrofida, chang va gazni kamaytirishda ishlatiladi Tibbiyotda: ayrim qismlari an’anaviy tibbiyotda ishlatiladi (garchi ba’zi moddalari toksik bo‘lsa ham) Degradatsiyalangan yerlarni rekultivatsiya qilishda ishlatiladi Yog‘ochi: qurilishda uncha qadrlanmasa-da, ba’zi joylarda ishlatiladi 5. Salbiy tomonlari Invaziv tur hisoblanadi — mahalliy o‘simliklar o‘sishini to‘xtatadi Ildizidan allelopatik modda ajratib, boshqa o‘simliklar o‘sishini susaytiradi Parazit hasharotlarni jalb qilishi mumkin Xulosa: Aylant daraxti o‘zining ekologik bardoshliligi, tez o‘sish xususiyati va shahar muhitiga moslashuvchanligi bilan muhim ahamiyatga ega. Biroq uning invazivligi va mahalliy flora-faunaga ta’sirini e’tiborga olgan holda, uni faqat nazoratli sharoitda, muayyan joylarda ekish maqsadga muvofiq. Uning ekologik, urbanistik va ilmiy jihatdan o‘rganilishi kelajakda yanada dolzarb bo‘lib boradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Миркин Б.М., Наумова Л.Г., Соломешч А.И. – Современная экологическая ботаника. — М.: Логос, 2001. 2. Flora of China. Ailanthus altissima // eFloras.org. 3. Hu, S.Y. (1979). "Ailanthus". Arnoldia. Harvard University. 4. Кожевникова В.В. – Деревья и кустарники: определитель. — М., 2004. 5. Экоцентр "Дронт". Инвазивные растения России. — Нижний Новгород, 2012. 6. Qodirov A.A., Botanikadan amaliy mashg‘ulotlar. – Toshkent: TDPU, 2019. 7. Karimov M., Ekologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. 8. Tursunov O., Urban ekologiyasi va landshaft arxitekturasi. — Samarqand: SamDU, 2021. 9. Khanin S. et al. (2021). Urban tree species an