ALOHIDA TA’LIM EHTIYOJLARIGA EGA BO‘LGAN BOLALAR RIVOJLANISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

psychological characteristics in the development of children with special educational needs, including difficulties in cognitive, emotional, and personal development. The main aspects of psychological and pedagogical support, as well as the influence of various limitations (hearing, visual, speech, mental impairments) on the formation of cognitive processes, the emotional sphere, and socialization, are highlighted. The importance of an individual approach, an inclusive environment, and adapted teaching methods for the successful integration of such children into the educational environment is emphasized. Modern research, domestic and foreign scientific approaches substantiating the need for systematic support for the development of the personality of a child with special educational needs are presented. Keywords: special educational needs, mental development, cognitive processes, emotional sphere, inclusive education, adaptation, socialization, pedagogical support, ~ 140 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 7(65) children with disabilities, sensory impairments, personal development, individual approach, correctional methods. Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalar psixofiziologik rivojlanishning muayyan xususiyatlariga ega bo‘lgan bolalardir. Ushbu atama insonning g‘ayritabiiyligini, norasoligini ko‘rsatuvchi "anomal bolalar", "rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalar" va ularni aniqlashtiruvchi boshqa atamalar (debil, idiot, daun, alalik va boshqalar) o‘rnini egalladi. Shaxsni rivojlantirish va uning salohiyatini ro‘yobga chiqarish, shuningdek, muvaffaqiyatli ijtimoiylashuv uchun muayyan rivojlanish xususiyatlariga ega bo‘lgan bolalarni o‘qitish va tarbiyalashda qo‘shimcha yordam ko‘rsatishga alohida e’tibor qaratish lozim. Boshqacha aytganda, alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarni rivojlantirish va o‘qitish uchun qulay psixologik-pedagogik shart-sharoitlarni yaratish zarur. I. G. Yeliseeva va A. K. Yersarina alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarning quyidagi guruhlarini ajratib ko‘rsatadilar: 1-guruh. Ruhiy-jismoniy rivojlanishida nuqsonlari bo‘lgan bolalar: eshitish, ko‘rish, aqliy, nutq, tayanch-harakat tizimida nuqsonlari bo‘lgan, ruhiy rivojlanishdan orqada qolgan, hissiy-irodaviy buzilishlari bo‘lgan bolalar. 2-guruh. Ta’lim olishda o‘ziga xos qiyinchiliklari, xulq-atvor va hissiy muammolari (disgrafiya, disleksiya, diskalkuliya, DEGS, autizm spektrining yengil buzilishlari va boshqalar) bo‘lgan bolalar, shuningdek, noqulay psixologik omillar ta’siriga uchragan bolalar. 3-guruh. Ijtimoiy-psixologik, iqtisodiy, til, madaniy sabablarga ko‘ra alohida ta’lim ehtiyojlari paydo bo‘lgan o‘quvchilar (pedagogik qarovsiz qolgan bolalar, qochqinlar, migrantlar, oralmanlar va boshqalar). Olimlarning ta’kidlashicha, ikkinchi va uchinchi guruh bolalari ko‘pincha psixologik-tibbiy-pedagogik maslahatlarga murojaat qilmaydilar va aniqlanmaydilar. Biroq, ta’lim muassasalariga bunday bolalarga o‘z vaqtida yordam ko‘rsatish uchun ularni diqqat markazida saqlashni maslahat beradilar33. Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarni o‘qitish va tarbiyalashni tashkil etishda ularning psixofiziologik xususiyatlarini bilish va hisobga olish zarur. Ushbu sohada L. S. Vigotskiy, A. V. Zaporojets, D. B. Elkonin, A. R. Luriya, V. I. Lubovskiy, M. S. Pevzner, G. Ye. Suxareva va boshqa olimlarning tadqiqotlari vatanimiz psixologiyasining rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan34. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarda quyidagi psixofiziologik xususiyatlar mavjud: jismoniy rivojlanishdan orqada qolish, shartli reflektor faoliyatdagi o‘zgarishlar, qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining 33 Елисеева И. Г., Ерсарина А. К. Психолого-педагогическое сопровождение детей с особыми образовательными потребностями в общеобразовательной школе: методические рекомендации. Алматы: ННПЦ КП, 2019. 118 с. 34 . Бакунова И. В., Макадей Л. И. Психолого-педагогическая диагностика и коррекция лиц с ограниченными возможностями здоровья. Ставрополь: Сев.-Кавказ. федерал. ун-т, 2016. 122 с. ~ 141 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 7(65) muvozanatsizligi, signal tizimlarining o‘zaro ta’siridagi buzilishlar, bilish (kognitiv) jarayonlarining (idrok, tafakkur, xotira, diqqat, tasavvur, nutq) rivojlanmaganligi. Alohida ta’lim ehtiyojlariga ega bolalarda idrok sekinlashgan, asab jarayonlarining harakatchanligi past va idrok etilayotgan materialning hajmi tor bo‘ladi. Tafakkur bilishning asosiy vositasidir. Fikrlash operatsiyalari (tahlil, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, abstraksiyalash, aniqlashtirish) yetarli darajada shakllanmagan bo‘lib, aniqlik, qat’iylik, tanqidsizlik kabi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ular sekin va qiyinchilik bilan rivojlanadi. Xotira jarayonlari - eslab qolish, esda saqlash va esga tushirish g‘ayritabiiy rivojlanish sharoitida shakllanadi. Tashqi belgilar yaxshiroq esda qoladi, mantiqiy bog‘lanishlarni eslab