RUHIY SALOMATLIK TUSHUNCHASINING PSIXOLOGIK MAZMUN-MOHIYATI

Аннотация

The phenomenon of mental health is a state of health that allows people to overcome stressful situations in life, realize their potential, achieve success in education and work, and contribute to the development of society. Broadly speaking, it is an integral component of health and well-being, characterized by individual and collective abilities that are essential for human decision-making, interpersonal relationships, and daily life. Mental health is a basic human right. It is also very important for personal, social and socio-economic development. Key words: Mental health, WHO, personality, Psychology, stability, mental well- being, imbalance, balance. Kirish. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti bayonoti bo‘yicha, 2022-yilda psixik salomatlik determinantlarini hisobga olgan holda, ko‘plab individual, ijtimoiy va tarkibiy determinantlar bizning ruhiy salomatligimizni himoya qilish yoki buzish va ruhiy salomatlik kontinuumidagi pozitsiyamizni o‘zgartirish uchun birlashishi mumkin. Turli xil individual psixologik va biologik omillar, masalan, hissiy qobiliyatlar va genetik o‘zgarishlar, insondagi ruhiy salomatlik muammolariga ko‘proq moyil qilishi mumkin. Noqulay ijtimoiy, iqtisodiy, geosiyosiy va ekologik sharoitlar, jumladan, qashshoqlik, zo‘ravonlik, tengsizlik va noqulayliklarga duchor bo‘lish ham ~ 41 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 7(65) ruhiy kasalliklar xavfini oshiradi15, kasallik yoki rivojlanish nuqsonlarining yo‘qligi emas, balki to‘liq, jismoniy, ma’naviy va ijtimoiy salomatlik holati" hisoblanadi16. Ruhiy salomatlik (psixik salomatlik) insonning emotsional, kognitiv, xulqiy va ijtimoiy jihatlardagi barqarorlik darajasini anglatadi. Bu tushuncha shunchaki kasallikning yo‘qligini emas, balki insonning o‘z hayotiga ma’no bera olish, qiyinchiliklarga moslasha olish, mehnatga layoqatli bo‘lish va ijtimoiy muhitda samarali faoliyat yurita olish holatini bildiradi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) ta’rifiga ko‘ra, ruhiy salomatlik — bu shaxs o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarishi, hayotiy bosimlarga bardosh bera olishi, mehnat qilish va jamiyat hayotida ishtirok eta olishi holatidir¹. Psixologik nuqtai nazardan, ruhiy salomatlik — bu ruhiy holatlarning muvozanatli va uyg‘un holatidir. Bu holat shaxsiy ehtiyojlar va ijtimoiy talablar o‘rtasidagi uyg‘unlik, emotsional reaktivlik va ijtimoiy moslashuvchanlik kabi ko‘rsatkichlar orqali aniqlanadi17. Masalan, inson o‘z his-tuyg‘ularini tan olish, nazorat qilish va boshqarish qobiliyatiga ega bo‘lsa, u ruhiy jihatdan sog‘lom hisoblanadi. Bu ko‘nikmalar yoshligidan shakllanib, muhit, oilaviy sharoit, maktabdagi ijtimoiy munosabatlar va shaxsning o‘ziga xos xususiyatlari orqali rivojlanadi. Zamonaviy psixologik tadqiqotlarda ruhiy salomatlik komponentlari sifatida quyidagilar ajratiladi: ijobiy o‘z-o‘zini baholash, hayotdan mamnunlik, o‘zini anglash, ijtimoiy aloqalarga qobiliyat, stressga qarshi turish, maqsadga intilish va shaxslararo munosabatlarda moslashuvchanlik. Ularning har biri inson ruhiy holatining muhim mezonlari sifatida qaraladi. Masalan, Karol Riff o‘zining “psixologik farovonlik modeli”da shaxsning o‘zini anglash darajasi va hayotga bo‘lgan qoniqishini ruhiy salomatlikning ajralmas tarkibi sifatida ko‘rsatgan18. Ruhiy salomatlik buzilishi esa turli tashqi va ichki omillar natijasida yuzaga keladi. Ichki omillarga biologik predispozitsiya, shaxsiy xususiyatlar, past emotsional barqarorlik kirsa, tashqi omillar — ijtimoiy izolyatsiya, travmatik voqealar, zo‘ravonlik, iqtisodiy qiyinchiliklar va oilaviy mojarolar hisoblanadi19. Ayniqsa, o‘smirlik davrida ruhiy salomatlik beqarorligi tez-tez uchraydi, chunki bu bosqichda identitet shakllanishi, mustaqillik ehtiyoji va tashqi bosimlar o‘zaro to‘qnashadi. Ta’lim tizimida ham ruhiy salomatlikning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Maktab muhitida bolalarning psixologik farovonligi, emotsional barqarorligi, o‘z- o‘zini anglashi va ijtimoiy munosabatlarga kirishishi ta’lim sifati va ijtimoiy muvaffaqiyat omillaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Shu bois, o‘quvchilarning ruhiy holatini muntazam baholab borish, psixoprofilaktika va psixokorrektsiya 15 https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response. 16 Смирнов И.Н. Здоровье человека как философская проблема // Вопросы философии. 2015. № 7. С. 83–93. 17 Карвасарский, Б.Д. (2000). Клиническая психология. СПб.: Питер. 18 Ryff, C. D. (2009). Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 57(6), 1069–1081. 19 Sartorius, N. (2008). Stigma: What can psychiatrists do about it? The Lancet, 352(9133), 1058–1059. ~ 42 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 7(65) tadbirlarini tashkil etish zarur. Ruhiy salomatlik — bu insonning ichki uyg‘unligi, emotsional mustahkamligi, stressga barqarorligi va ijtimoiy muhitga moslasha olish qob