SHAXS SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK OMILLARI

Аннотация

Personality change is a complex and multifaceted process influenced by various psychological factors. Among them, cognitive processes, emotional experiences, motivational aspects, social environment, and stressful situations are distinguished. This process can be gradual or sudden, depending on the individual characteristics of the person and their living conditions. The study examines key mechanisms of personality transformation, including the influence of upbringing, traumatic experiences, personal growth, and adaptation to new life conditions. Keywords: Personality change, psychological factors, cognitive processes, emotions, motivation, stress, social influence, personal growth, adaptation, traumatic experience. Kirish: Inson shaxsi ko‘plab omillar ta’sirida shakllanadi, ular orasida psixologik jihatlar alohida o‘rin tutadi. Shaxsning psixologik shakllanishi - bu shaxsning kognitiv, hissiy va xulq-atvor xususiyatlarining o‘zgarish jarayonidir. Ushbu maqolada shaxs shakllanishiga ta’sir qiluvchi asosiy psixologik omillar, jumladan stress, ijtimoiy muhit, kognitiv munosabatlar va hissiy intellekt ko‘rib chiqiladi. Ijtimoiy muhit va shaxsning shakllanishi shaxsning rivojlanishiga ijtimoiy muhit katta ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oila, do‘stlar va hamkasblar bilan muloqot o‘z-o‘zini ~ 36 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 7(65) baholash, motivatsiya va hayotiy munosabatlarning shakllanishiga olib kelishi mumkin. Shaxs rivojlanishining u yoki bu nazariyasida qanday shart-sharoitlar ustunlik qilganiga qarab, psixologiya va pedagogikada ushbu muammo bo‘yicha uchta asosiy yo‘nalish mavjud edi: biologik, sotsiologik (ijtimoiy) va bioijtimoiy. Biologik yo‘nalish vakillari shaxsni sof tabiiy mavjudot deb hisoblab, insonning barcha xatti- harakatlarini unga tug‘ma xos bo‘lgan ehtiyojlar, mayllar va instinktlarning harakati bilan izohlaydilar (Z.Freyd va boshqalar). Shu bilan birga, inson jamiyat talablariga bo‘ysunib, zarur ijtimoiy rollarni "o‘ynash" orqali tabiiy ehtiyojlarni doimiy ravishda bostiradi. Sotsiologik yo‘nalish vakillari buning aksini ta’kidlaydilar: garchi inson biologik mavjudot sifatida tug‘ilsa-da, uning rivojlanishiga u muloqot qiladigan ijtimoiy guruhlar asosiy ta’sir ko‘rsatadi; aynan ijtimoiy vaziyatlar xulq-atvorni va shunga mos ravishda insonning rivojlanishini belgilaydi. Shu bilan birga, shaxsning rivojlanish darajasi qanchalik past bo‘lsa, unda biologik xususiyatlar, instinktlar va shu kabilar shunchalik yorqin va keskin namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’sirni inson o‘z faoliyati jarayonida quradi, uning tizim sifatidagi xulq-atvori reaktiv (atrof-muhitga to‘liq bo‘ysunish), adaptiv (atrof-muhitga moslashish), faol (atrof- muhitni o‘zgartirish, o‘zgartirish) bo‘lishi mumkin. Real hayotda shaxs ijtimoiy muhit bilan barcha asosiy xulq-atvor turlarini kompleks qo‘llash asosida, uning o‘zgarishlariga, faolligiga mos ravishda o‘zaro ta’sir ko‘rsatadi.11 Masalan, har qanday odam do‘stlarni mustaqil tanlashi, ota-onasining ko‘rsatmalariga qat’iy rioya qilishi yoki boshqalarning faol tanloviga bo‘ysunishi mumkin; kasbni, turmush o‘rtog‘ini va h.k. o‘zi tanlashi, ota-onasi, atrofidagilar tanloviga bo‘ysunishi mumkin va h.k. Yana shuni qo‘shimcha qilish mumkinki, insonning shaxs sifatida shakllanishida bilvosita munosabat, o‘zaro ta’sir yetakchi rol o‘ynaydi. Kelib chiqishiga ko‘ra (ota-onasining mavqeiga ko‘ra) shaxsga belgilab qo‘yilgan maqomni ota-ona mavqeiga erishgandan so‘ng ham saqlab qolish yoki undan oshib ketish kerak, toki muayyan jamiyatning ijtimoiy tabaqalanish tizimida o‘z "yacheykasini" egallashi mumkin bo‘lsin, ya’ni shaxs muayyan ijtimoiy guruhlarga mos keladigan me’yorlar, qadriyatlar, xulq-atvor qoidalari va hokazolarni o‘zlashtirishi, o‘zining muayyan sinflarga mansubligini belgilab olishi lozim.12 Shaxsning ijtimoiy faolligi uning motivlari, ehtiyojlaridan kelib chiqadi. Ehtiyojlar - biror narsaning yo‘qligini anglash bo‘lib, harakatga undaydi. Birlamchi ehtiyojlar irsiyatga bog‘liq bo‘lib, ikkilamchi ehtiyojlar bilish va hayotiy tajriba orttirish jarayonida hosil bo‘ladi. Alohida shaxs yoki guruhni, kishilar jamoasini muayyan maqsadga erishishga qaratilgan faoliyatga rag‘batlantirish (ichki - o‘z-o‘zini 11 Sarason, I. G., Levine, H. M., Basham, R. B., & Sarason, B. R. (2018). Assessing social support: The Social Support Questionnaire. Journal of Personality and Social Psychology, 44(1), 127-139. 12 Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House. ~ 37 ~ Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali Impact Factor: 8.2 | 2181-3035 | № 7(65) rag‘batlantirish va tashqi) jarayoni motivatsiya deb ataladi. U qabul qilingan qarorlar va mo‘ljallangan ishlarni unumli bajarish uchun zarur. Faol hayotiy ehtiyojning mavjudligi shaxsning muayyan maqsadga erishish motivatsiyasining yagona zaruriy sharti emas. Shuningdek, inson o‘zi tanlagan faoliyat xulq-atvori turi qoniqish yoki xohla