ILMIY DUNYOQARASHNI SHAKLLANTIRISH VA KO‘P QIRRALI TARBIYA TIZIMINING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI

Аннотация

Ushbu maqolada bolalarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish va uni mustahkamlovchi tarbiya yo‗nalishlari: aqliy, ma‘naviy-axloqiy, fuqarolik, huquqiy, estetik, mehnat va jismoniy tarbiyalarning o‗zaro bog‗liqligi hamda ularning zamonaviy ta‘lim tizimidagi o‗rni tahlil qilinadi. Xalqaro amaliyotlar — Finlandiya va Singapur ta‘lim tizimi misolida keltirilib, muallif tomonidan yangi qarashlar bilan boyitilgan yondashuvlar taklif etiladi. Kalit so‘zlar: ilmiy dunyoqarash, aqliy tarbiya, integratsiya, o‘zaro bog‘liqlik, Finlandiya, Singapur, tanqidiy fikrlash. Kirish. Ilm insoniyat taraqqiyotining poydevoridir. ―Fikrlashni o‗rganmagan odam – boshqalarning fikri bilan yashaydigan odamdir‖ — Immanuil Kantning bu so‗zlari ayniqsa bolalikda tafakkurni shakllantirish zaruriyatini ochib beradi. Bolaning tafakkuri, kuzatuvchanligi, sabab-oqibatlarni tushunishga bo‗lgan intilishi – uning ilmiy dunyoqarashining boshlang‗ich nuqtasidir. Tarbiya esa bu jarayonni ichki mazmun bilan to‗ldiradi. 1. Ilmiy dunyoqarash nima va nega u muhim? Dunyoqarash — insonning borliq haqidagi umumiy, tushunilgan va e‘tiqodga aylangan bilimlar tizimidir. U shaxsning hayotda yo‗l topishi, qaror qabul qilishi va o‗zligini anglashida muhim rol o‗ynaydi. Ilmiy dunyoqarash esa faqat e‘tiqod emas, balki fakt, tajriba va mantiqqa tayanadi. Masalan, bola daraxt barglarining faslga qarab o‗zgarishini kuzatadi. Biroq u ―nima uchun?‖ degan savolni bera boshlasa, u tafakkurga ko‗chadi — bu ilmiy dunyoqarashning boshlanishidir. Ilmiy dunyoqarash – bu faqat bilim emas, balki fikrlash madaniyatidir. 2. Aqliy tarbiya: tafakkurni qurollantirish Aqliy tarbiya – bolaning bilim olishga bo‗lgan qiziqishini, tafakkurini, xotirasini, diqqatini, nutqini shakllantirishdir. Bu shunchaki darsdagi muvaffaqiyat emas, balki mantiqiy fikrlash, muammoni tahlil qilish, sabab va oqibatlarni farqlashga o‗rgatishdir. Vygotskiy va Piaje fikricha, bolalar o‗qituvchi va atrofdagilar bilan muloqotda intellektual rivojlanadi. Aqliy tarbiya fanlar orqali shakllanadi, ammo faqat faktlarni yodlash emas, balki ularni tushunishga va qayta ishlashga asoslanadi. Misol: Matematika darsida tenglamani yechayotgan bola hisoblashdan tashqari, mantiqiy ketma-ketlik, sabr, muammo yechishga yondashuvni ham o‗rganadi. 3. Ma‘naviy-axloqiy tarbiya: qalb madaniyati 522 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 Ilmiy fikr yurita olish – aql ishidir. Ammo to‗g‗ri fikr yurita olish – qalb tarbiyasi bilan bog‗liq. Ma‘naviy-axloqiy tarbiya o‗zida ezgulik, halollik, adolat, mehr-shafqat, sabr kabi fazilatlarni mujassam etadi. Vygotskiy ma‘naviyatni tashqi normalarning ichki ehtiyojga aylanishi deb hisoblaydi. Misol: Do‗stiga yordam bergan bolani o‗qituvchi rag‗batlantirsa, u bu holatni o‗ziga xos qadriyat sifatida qabul qiladi va ichki axloqiy mezon shakllanadi. 4. Fuqarolik va huquqiy tarbiya: ijtimoiy mas‘uliyatni anglash Dyui va Makarenko fuqarolik tarbiyasini jamiyat hayotiga mas‘uliyat bilan yondashadigan shaxsni shakllantirish vositasi deb hisoblaydi. Fuqarolik tarbiya — bu bolani jamiyatda o‗z o‗rnini anglashi, qonunlarni hurmat qilishi, vatanparvarlik ruhida ulg‗ayishidir. Huquqiy tarbiya esa qonuniy ong, ijtimoiy faollik, huquqiy madaniyatni shakllantiradi. Misol: ―Yoshlar yetakchilari‖ faoliyati orqali bola jamoa ichida liderlik, javobgarlik va tashabbusni o‗rganadi. 5. Estetik tarbiya: go‗zallikni his qilish Estetik tarbiya – bu bolani tabiatdagi, san‘atdagi, mehnatdagi, insondagi go‗zallikni anglashga, qadrlashga, yaratishga o‗rgatishdir. Estetik sezgi bolada faqat tashqi go‗zallikni emas, balki xulqiy go‗zallikni ham qadrlashga undaydi. Misol: Uyning saranjomligi, stollar tartibi, toza idishlar – bu oddiy holatlar bolada go‗zallik hissini uyg‗otadi. 6. Mehnat tarbiyasi: mehnatga mehr va kasbga yo‗naltirish A.S. Makarenko mehnatni shaxsiy tarbiyaning kuchli vositasi deb hisoblagan. Mehnat tarbiyasi bolada mas‘uliyat, kasbga qiziqish, natijaga intilish va ijtimoiy foydalilik hissini tarbiyalaydi. Misollar: Bog‗chada: gul ekish; Maktabda: sinfdagi burchakni bezatish. Xorijiy tajriba: Finlandiyada ―sloyd‖ fanlari orqali bolalar yog‗och, metall, mato bilan ishlashni o‗rganadilar — bu kasb tanlashga tayyorlovdir. 7. Jismoniy tarbiya: sog‗lom tana – sog‗lom tafakkur Jismoniy tarbiya nafaqat salomatlik, balki aqliy faollik, ruhiy barqarorlikni ta‘minlaydi. Ertalabki mashqlar, sport to‗garaklari, harakatli o‗yinlar bolaning irodasini mustahkamlaydi. Psixofiziologik yondashuvga ko‗ra, jismoniy faollik markaziy asab tizimining rivojlanishiga bevosita ta‘sir qiladi. 8. Xalqaro tajriba: Singapur va Finlandiya Finlandiya: PISA bo‗yicha yuqori natijalar (516 ball). Fanlararo integratsiya (biologiya + informatika). Portfolio asosida baholash. O‗quvchi – individual yondashuv markazida. 523 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO