ADAM ATLARÍNAN JASALǴAN TOPONIMLER (SHIMBAY RAYONÍ MÍSALÍNDA)

Аннотация

The article deals with the issue of the formation of toponyms located in the territory of the Chimboy district of the Republic of Karakalpakstan. To shed light on the topic, it was revealed that in the formation of toponyms, there is a method of borrowing from other languages in the formation of new names. A description is given to toponyms formed from human names. Tiykarǵı bólim Shımbay toponimleri basqa regionlardaǵı atamalar sıyaqlı usı orındaǵı xalıqtıń sóylew tili tiykarında payda bolǵan. Olardıń payda bolıwı hám ózgeriwi sol aymaqtaǵı xalıqtıń tarıyxı, tili, úrp-ádeti, ósimlik hám haywanat dúnyası, adam atları menen tıǵız baylanıslı. Kórsetilgen orındaǵı geografiyalıq atlardıń kópshiligi uzaq jıllardan berli bolıp, olar xalıq turmısında júz bergen tarıyxıy waqıya qubılıslardıń ataması sıpatında saqlanıp qalǵan. Shımbay toponimikalıq sisteması ózine tán ózgesheliklerge iye Rayonda kópshilik túrkiy tiller ushın ortaq atlar da, Orta Aziyada túrkiy tillerge tán atlar da, al ayırım jaǵdaylarda tek usı rayon ushın tán atlarda ushırasadı. Jer atların adamlardıń ismi, familiyası hám laqabı menen ataw eski tariyxqa iye. Sebebi belgili bir geografiyalıq obektti adam atları menen ataw Oraylıq Aziya ellerinde eskiden dástúrge aylanǵan. Antropotoponimniń toponimika menen baylanısı erteden kiyatırǵan tariyxıy qubılıs. Antroponimler tiykarında jasalǵan toponimler antroponegiz, antroponimikalıq negiz dep ataladı. Adam atlarınıń toponimlerge ótiwi haqqında E.M.Murzaev bılay deydi: 571 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 “Elatlı punktlerdiń atamalarında adam atları, familiyaları, laqapları kóbirek qatnasadı”. Z.Dusimov bul processtegi bir qansha faktorlardı kórsetken. Aldı menen bul jaǵday eski sistemanıń bir-biri menen bolǵan qatnası, olardıń belgilerinen kelip shiǵadı. Anrtopotoponimlerde toponimler sıyaqlı obektti individuallastıradı olardı bir birinen ajıratatuǵın sociallıq-lingistikalıq belgilerdi emes, ayırım waqıtlarda olar adamlardıń etnikalıq belgisi, milliy ózgesheliklerin de kórsetiwshi belgi bolıp tabıladı. N.Uluqovtıń kórsetiwinshe, antropotoponimlerdiń qáliplesiwinde geografiyalıq obekttiń atın bildiriw, sol obekttiń belgili bir adamlar tárepinen payda bolıwı, adamlar ushın xizmet etiwi hám tikkeley insan ómiri menen baylanısı úlken áhmiyetke iye. Bul jaǵdaydı V.A.Nikonov feodalizm dáwirinde, jerge iyeliktiń kúsheyiwi menen baylanıstıradı. Al bazı izertlewshiler antroponimniń toponimge ótiwi eski qubılıs dep biledi: Antroponimika hám toponimika tarawları táriyxıy bir biri menen baylanıslı. Sebebi bir qatar antroponimler toponimler tiykarında payda bolǵan, al kópshilik toponimler bolsa adam atlarınan jasalǵan. Antropotoponimler payda bolıwında tórt túrli faktor sebep boladı: 1. Obektti payda etken, onıń qáliplesiwi ushın sebepshi bolǵan adam atı menen ataladı; 1. Obekt oǵan iyelik etiwshi adam atı menen ataladı; 2. Adam ideyalastırıladı yaki ilaxiylestiriledi hám qandayda bir obekt onıń atı menen atala baslaydı; 4. Adam atı rásmiy kórsetpe yáki qarar tiykarında obektke atama etip beriledi.Ásirese, usı tórtinshi jaǵday ǵárezsizlik almastan burın kúshli háwij alǵan hám mamlekettiń toponimikalıq siyasatına aylanǵan edi. Anrtoponimlerdiń tariyxiy tiykarları, etimologiyalıq tipleri jer-suw atların ańlatıw ózgeshelikleri boyınsha arnawlı jumıslar islendi hám olarda antroponimler, antropotoponimler semantikalıq hám strukturalıq jaqtan tańlaw islengen. D.S.Nasirov hám L.S.Tolstovlardıń maqalasında qaraqalpaq antroponimleri haqqında aytıladı. Qaraqalpaq antroponimler sistemalı túrde O.Sayımbetovtıń hám Yu Xojalepesovanıń izertlewlerinde hár tárepleme analizlengen. O.J.Yusupov “Alpamis” dastanındaǵı Alpamıs, Baybóri, Ashim antroponimlerine hám dastandaǵı “Qońırat” etnonimine pikirin bildirgen. Al Qaraqalpaqstannıń arqa rayonları gidronimlerin úyrengen. Bizde antroponimniń toponimge ótiwi eski qubılıs degen pikirdemiz. Sebebi rayon toponimiyasında ótken ásirde jasap ótken Erejep tentek atı menen atalǵan antropogidronim, antropooykonim, antroponikronimler bar: Erejep baba kóshesi, Erejep baba qábirstanı, Erejep salma. Shımbay rayonında adam atları, familiyaları, laqaplardan jasalǵan toponimler san jaǵınan aymaq toponimleriniń tórtten birin, yaǵniy 50%in qurap, etnotoponimlerden keyingi orında turadı. Olardıń kópshiligi tilimizdiń sózlerinen jasalǵan. Sonday-aq, olardıń quramında basqa tillerden kirgen sózler de ushırasadı. Antroponimler dunyanıń kópshilik orınlarında bolǵanı kibi óziniń tiykarǵı formasın saqlap qalǵan. Sonıń menen birge, óziniń tez hár qıylı sırtqı faktorlar nátiyjesinde tásirge ushıraǵan jaǵdaylarıda bar. Buǵan sebep toponimler dáslep adam atları menen birge qollanıladı. Biraq, waqıttıń ótiwi menen adamnıń kásibi, laqabı menen baylanıslı antropotoponimlerdegi adam atı xalıqtıń sóylew tilinde túsirilip, tek laqap yáki kásip atı toponim funkciyasın atqar