TURLI EKSTREMAL SHAROITLARDA O‘ZINI NAZORAT QILISH STRATEGIYALARINI O‘RGATISHNING PSIXOLOGIK ASPEKTLARI

Аннотация

This article analyzes the psychological aspects of promoting human behavioral strategies in extreme situations. During the study, factors related to stress resistance, emotional intelligence, social support, and risk readiness were highlighted as psychological aspects. The article contains important theoretical and practical conclusions that justify the need for psychological approaches to combating emergency situations. Keywords: extreme situations, behavioral strategies, emotional intelligence, stress resistance, psychological preparation, social support, risk management, psychoprophylaxis, adaptation, cognitive management. Ekstremal vaziyatlar inson psixikasining chidamliligini sinovdan o‗tkazadi. Bunday holatlar — tabiiy ofatlar, texnogen halokatlar, urush, zo‗ravonlik, pandemiyalar yoki kutilmagan ijtimoiy falokatlar — odamning emotsional, kognitiv va ijtimoiy resurslarini harakatga keltiradi. Shuning uchun xulq-atvor yo‗nalishlarini targ‗ib qilish, avvalo, ruhiy tayyorlik bilan chambarchas bog‗liq. Psixologik jihatdan tayyor shaxs xavfli vaziyatda ongli harakat qiladi. O‗zini tutish strategiyalarining ommaviy targ‗iboti jamiyatda psixologik chidamlilikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Bu yerda asosiy vazifa — xavfga duch kelganda qo‗rquvni nazorat qilish, stressga moslashish va mantiqan fikrlashga yo‗l ochishdan iborat. 493 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 Tadqiqotlar shuni ko‗rsatadiki, ekstremal holatlarda odamlarning 70–75 foizi dastlab hissiyotlarga beriladi, 15–20 foizi muvozanatni saqlay oladi, qolgan 5–10 foizi esa liderlikni o‗z qo‗liga oladi (Mikulincer & Shaver, 2007). Shuning uchun bu 5–10 foizlik qatlamni ruhiy tomondan tayyorlash strategik ahamiyatga ega. O‗zini tutish strategiyalarining targ‗iboti ikki yo‗nalishda olib borilishi zarur: birinchidan, xatarli vaziyatlarga tayyorgarlikni oshirish, ikkinchidan, hodisa sodir bo‗lgach, o‗zini tiklash usullarini o‗rgatish. Bu ikki bosqichda ham kognitiv yondashuv va hissiy nazorat birgalikda ishlashi lozim. Emotsional intellektning yuksak darajada rivojlanganligi favqulodda holatlarda ijobiy ta‘sir ko‗rsatadi. Salovey va Mayer (1995) ta‘kidlaganidek, emotsiyalarni anglab, ularni boshqara oladigan shaxslar stressli sharoitda yanada samarali harakat qiladilar. Milliy psixologik tadqiqotlarda (Karimova, 2022) ekstremal holatlarga qarshi turish uchun aholini psixologik ongli tayyorlashga qaratilgan dasturlar samaradorligi o‗rganilgan. Bunda ko‗rgazmali videoroliklar, interaktiv treninglar va roli almashish texnologiyalarining ahamiyati ta‘kidlangan. Ekstremal vaziyatlarda samarali strategiyalar qatoriga quyidagilar kiradi: ―pauza-prinsipi‖, ya‘ni darhol reaksiya bildirish o‗rniga qisqa tanaffus qilish; ―ichki dialog‖, ya‘ni o‗z-o‗zini tahlil qilish; ―resurslarni faollashtirish‖, ya‘ni o‗z ichki kuch manbalarini ishga solish. Psixologik strategiyalar shunchaki nazariy tushuncha bo‗lib qolmasligi uchun ularni real holatlarga moslashtirish zarur. Shu bois, favqulodda vaziyatlar bo‗yicha mashg‗ulotlarda (simulyatsiya orqali) shaxslarning reaktsiyalarini o‗rganish muhim. Yoshlar o‗rtasida xulq-atvor yo‗nalishlarini targ‗ib qilishda zamonaviy texnologiyalar — mobil ilovalar, ijtimoiy tarmoqdagi kontent, vloglar va gamifikatsiyalangan platformalar muhim rol o‗ynaydi. Masalan, ―PsychReady‖ kabi ruhiy tayyorlik dasturlari bu borada ilg‗or namunadir. Jamoaviy ruh, ijtimoiy birdamlik va boshqalarga yordam berishga tayyorlik psixologik chidamlilikni mustahkamlovchi omillardandir. Emotsional qo‗llab-quvvatlash orqali stress holatini kamaytirish imkoniyati 45% gacha oshishi mumkin (WHO, 2021). Quyidagi jadvalda jahon va milliy darajadagi statistik ma‘lumotlar orqali favqulodda holatlarda odamlarning psixologik reaksiyalari aks ettirilgan: Ushbu ma‘lumotlar asosida aytish mumkinki, O‗zbekistonda ekstremal holatga tushganlarning ko‗pchiligi dastlab emotsional shokda qolmoqda. Shuning uchun xulq-atvor yo‗nalishlarini ijtimoiy targ‗ib qilish — zarurat darajasidagi masaladir. Mahallalarda, maktab va kollejda o‗zini tutish treninglari, psixologik seminarlar orqali xatarli vaziyatlarga tayyorgarlik madaniyatini shakllantirish mumkin. O‗quvchilarda ―Vaziyatga mos fikrlash‖ kompetensiyasini rivojlantirish kerak. O‗qituvchilar, harbiylar, tibbiyot xodimlari, ijtimoiy xodimlar ekstremal holatlarda birinchi bo‗lib harakat qiladigan guruhlardir. Shu bois, ularning psixologik tayyorgarligini baholash va doimiy yangilab borish talab etiladi. 494 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 Stressga qarshi kurashda eng samarali usullar — nafasni boshqarish, diqqatni jamlash, tasavvuriy mashqlar va motivatsion o‗z-o‗zini dasturlash bo‗lib, bu usullar favqulodda holatlarda ichki barqarorlik