К содержанию
РецензированоUZ2025

MATRITSANING RANGI VA UNI HISOBLASH. TESKARI MATRITSA VA UNI TOPISH

Jamolov Shahboz Jamil o’g’li · Eshmurodov Jasur Inoyatovich · MATRITSANING RANGI VA UNI HISOBLASH. · TESKARI MATRITSA VA UNI TOPISH

ИКРО журнал · 16 · 2025

Аннотация

ushbu maqolada sistemalarni modellashtirishda matritsalar algebrasi, matritsa rangini, uni bevosita hisoblashda ko’p sondagi determinantlarni hisoblash,elementar almashtirishlar,teskari matritsa A kvadrat matritsa teskari matritsaga ega bo’lishi uchun A matritsaning determinant noldan farqli bo’lishi zarurligi hamda mavzuga oid misollar tadbiqi haqida so’z boradi. Kalit so’zlar: modellashtirish, matritsalar algebrasi, matritsa rangi, determinantlar, elementlar almashtirishlar, teskari matritsa. Sistemalarni modellashtirihda matritsalar algebrasi degan tushuncha muhim ahamiyatga ega. Rejalashtirish muammolari, yalpi mahsulot, jami mehnat sarfi, narxni aniqlash va boshqa masalalar hamda ularda kompyuterlarni qo’llash matritsalar algebrasini qarashga olib keladi. n A mn o’lchovli matritsa k satr va k ta ustunini ajratamiz, bunda, k,m va sonlardan kichik yoki ularning kichigiga teng bo’lishi mumkun. Ajratilgan satr va ustunlarning kesishuvida hosil bo’lgan k -tartibli determinantga A matritsaning k -tartibli minori deyiadi. Tarif: A matritsaning 0 dan farqi minorlarining eng yuqori tartibiga A matritsaning rangi deyiladi. A matritsaning rangi rangA yoki r(A) bilan belgilanadi. Matritsa rangini bevosita hisoblashda ko’p sondagi determinantlarni hisoblashga tug’ri keladi. Quyidagi amallardan foydalanib matritsa rangini hisoblash qulayroq. Matritsada: 1) faqat 0 lardan iborat satri (ustuni)ni uchirishdan; 2) ikkita satr (ustun)ning o’rinlarini almashtirishdan; 3) biror satr (ustun)ning elemntlarini biror 0 songa ko’paytirib, boshqa satr (ustun) mos elementlariga qushish; 4) matritsani transponirlashdan, uning rangi o’zgarmaydi. Bu amallarga odatda elementlar almashtirishlar deyiladi. 428 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 3 2 1 3 1  2 11 0 3  1-misol. A  4 5 2 6 5 1  4  2 3 7 Matritsaning rangini hisoblang. Yechish. A matritsaning rangini hisoblash uchun elementar almashtirishlardan foydalanamiz. Birinchi satr elementlarini ikkinchi satr elememtlariga, birinchi satr elementlarini (-2)ga ko’paytirib, uchunchi satr elementlariga, hamda uchinchi satr elementlarini to’rtinchi satr elementlariga qo’shib quyidagi matritsani hosil qilamiz:  3 2 1 3 1  5 1 0 3 2  2 1 0 0 3 5 1 0 3 2 Keyingi matritsada 2-satrini (-1) ga ko’paytirib to’rtinchi satirga qo’shsak  3 2 1 3 1  5 1 0 3 2  2 1 0 0 3 0 0 0 0 0 matritsa hosil bo’ladi. Bu matritsada 3 2 1 5 1 5 1 0   52  7  0 2 1 2 1 0 bo’lib, to’rtinchi tartibli minorlar 0 ga teng. Shunday qilb, berilgan matritsaning rangi 3 ga teng. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda teskari matritsa va uni topishga etiborimizni qaratsak. A kvadrat matritsa uchun AB  BA E birlik matritsa bo’lsa, B kvadrat matritsa A matritsaga teskari matritsa deyilad. Odada, A matritsaga teskari matritsa A1 bilan belgilanadi. 429 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 Teorema: A kvadrat matritsa teskari matritsaa ega bo’lishi uchun A matritsaning determinanti 0 dan farqli bo’lishi zaur va yetarlidir. (Bu teoremani isbotsiz keltirdik, uning isbotini kengroq dasturli kurslardan topish mumkun.) A kvadrat matritsa uchun det A  0 bo’lsa , unga teskari bo’lgan yagona matritsa A1 mavjud. a a a   11 12 1n  21 a 22 2n A  a a a n1 n2 nn matritsaga teskri A1 matritsa A A A   11 21 n1  1 A A A  A1  12 22 n2 A A A  1n 2n nn Formula bilan topiladi. Bunda A mos ravishda a elementlarning algebraik to’ldiruvchilari va ij ij   det A. Teskari matritsani topishga misol qaraymiz. 2-misol. Ushbu 1 1 1 A  1 2 4 1 3 9 matritsaga teskari matritsani toping. Yechish. Oldin A matritsanining determinantini hisoblaymiz: 1 1 1   1 2 4 18 432129  2  0. 1 3 9 Yuqoridagi teremaga asosan teskari matritsa mavjud, chunki   2  0 430 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 yani, berilgan matritsa maxsusmas matritsadir. A1 ni toppish uchun A matritsa hamma elementarining algebraik to’ldiruvchilarini topamiz: 2 4 1 4 1 2 A   6, A    5, A  1, 11 12 13 3 9 1 9 1 3 1 1 1 1 A    6, A   8, 21 22 3 9 1 9 1 1 1 1 A    2, A   2, 23 31 1 3 2 4 1 1 1 1 A    3, A  1. 32 33 1 4 1 2 Teskari matritsani topish A A A  11 21 31 1   A1  A A A  12 22 32 A A A 13 23 33 Formulasiga asosan  6 6 2   3 3 1  A1  5 8 3  2,5 4 1,5 2 1 2 1 0,5 1 0,5 bo’ladi. A1 teskari matritsaning to’g’ri topilganligini AA1  A1A E tengliknng bajarilishi bilan tekshirib ko’rish mumkun, haqiqatan ham, 431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 16, issue 01,

Доказательный фрагмент

«ushbu maqolada sistemalarni modellashtirishda matritsalar algebrasi, matritsa rangini, uni bevosita hisoblashda ko’p sondagi determinantlarni hisoblash,elementar almashtirishlar,teskari matritsa A kvadrat matritsa tes…»

Образец извлечения

Демо-превью

ushbu maqolada sistemalarni modellashtirishda matritsalar algebrasi, matritsa rangini, uni bevosita hisoblashda ko’p sondagi determinantlarni hisoblash,elementar almashtirishlar,teskari matritsa A kvadrat matritsa tes… Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Просмотров
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
elementlar almashtirishlar, matritsa rangi, modellashtirish, matritsalar algebrasi, determinantlar, teskari matritsa
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники