AN'ANAVIY SAN'AT VA GLOBAL E'TIROF: O'ZBEKISTONNING BAXSHICHILIK, MAQOM VA AMALIY SAN'AT TURLARI ORQALI XALQARO HAMKORLIGI

Аннотация

This article provides an in-depth examination of Uzbekistan's traditional art forms - Bakhshi art, Maqam music, and applied arts - their international recognition, particularly by UNESCO, and their role in cultural diplomacy and international cooperation. The article also explores mechanisms of global cultural promotion. Keywords: Bakhshi art, Makam, applied arts, international cooperation, UNESCO, cultural diplomacy, Uzbekistan. O‘zbekiston qadimdan boyva rang-barang madaniyatga ega bo‘lgan yurt sifatida tanilgan. Uning baxshichilik, maqom san’ati va amaliy san’at turlari xalqimizning asrlar davomida shakllangan ruhiy-ma’naviy qadriyatlarining ajralmas bo‘lagi hisoblanadi. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng, o‘zining madaniy merosini qayta tiklash, uni asrab-avaylash va dunyo miqyosida targ‘ib qilish yo‘lida sezilarli harakatlarni amalga oshirdi. Baxshilar san’ati, maqom asarlari va amaliy san’atning nozik namunalarini xalqaro forumlarda, festivallarda va ko‘rgazmalarda namoyish qilish orqali mamlakat o‘zining madaniy salohiyatini namoyon etmoqda. Shu boisdan ham, ushbu maqola O‘zbekistonning an’anaviy san’at turlari orqali global miqyosda qanday e’tirofga sazovor bo‘layotganini, bu san’atlar orqali qanday xalqaro hamkorlik yo‘lga qo‘yilayotganini chuqurtahlil qiladi. Tadqiqotmetodologiyasi. Mazkurmaqolatayyorlanishidaquyidagi metodlardan foydalanildi: -Tarixiy yondashuv - san’at turlarining shakllanish jarayoni vatarixiybosqichlari o‘rganildi. -Madaniy tahlil -ularning ijtimoiy, falsafiy va estetik mazmunitahlil qilindi. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 -Solishtirma metod - O‘zbekistonning san’at turlari boshqa mamlakatlardagi o‘xshash san’at shakllari bilan taqqoslandi. -Empirik metod - xalqaro tashkilotlarning rasmiy ma’lumotlari, tadbir hisobotlari va statistik ko‘rsatkichlari asosidatahlil qilindi. -Diskursiv tahlil -siyosiy, diplomatik vamadaniy kontekstdagi chiqishlar vahujjatlar o‘rganildi. Baxshichilik: Og‘zaki san’at va milliy ruh ifodasi. Baxshichilik san’ati O‘zbekiston xalqining ko‘p asrlik og‘zaki ijodiy an’anasining markazida turadi. Unafaqat she’riy va musiqiy ijod, balki xalq tarixi, urf-odatlari, axloqiy qarashlari va ijtimoiy xotirasini o‘zida aks ettiruvchi murakkab ijtimoiy-madaniy fenomen sifatida qaraladi. Baxshi - bu ijodkor, hikoyachi, bastakor va ruhiy tarbiyachi, uo‘zvokal vasozmahorati orqali xalqbilan ruhiy muloqotdabo‘ladi1. Baxshichilik, ayniqsa, janubiy O‘zbekiston- Surxondaryo, Qashqadaryo vaXorazm viloyatlarida kuchli rivojlangan. Har bir mintaqada o‘ziga xos baxshi maktablari shakllangan bo‘lib, ular orasida Termiz maktabi (Fayzulla baxshi, Mardon baxshi), Shahrisabz va Qorako‘l maktablari mashhur2. YUNESKO e’tirofi va xalqaro maqom. 2019-yil dekabr oyida O‘zbekistonning “Baxshichilik san’ati” elementi YUNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosining Reprezentativ ro‘yxatiga kiritildi3. Bu xalqaro tan olinishi baxshichilikning faqat mahalliy hodisa emas, balki global madaniy merosga oid ekani, va xalqaro hamkorlik uchun kuchli vosita bo‘lishi mumkinligini tasdiqladi. YUNESKO tomonidan tasdiqlanganidan so‘ng, O‘zbekistondagi baxshilar Turkiya, Koreya, Qozog‘iston, Vengriya kabi davlatlarda o‘tkaziladigan xalqaro og‘zaki san’at festivallarida ishtiroketib, milliy san’atimizni targ‘ib qilishmoqda4. Baxshichilikning zamonaviy roli. Zamonaviy davrda baxshichilik san’ati faqatgina folklor emas, balki madaniy diplomatiyaning faol vositasiga aylanmoqda. O‘zbek baxshilari xorijda O‘zbekiston madaniyatining elchilari sifatida ishtirok etishmoqda. Shu bilan birga, baxshilar ijrosi hozirda teatr sahnalarida, universitet auditoriyalarida, xalqaro madaniyat forumlarida ham namoyish etilmoqda. Ularning obrazlari zamonaviy rassomchilikda, dizayn va hatto animatsion san’atdaham ko‘rinish topmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 19-martdagi “Milliy madaniy meros obyektlarini asrash va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida baxshichilik san’atining saqlanishi varivojlanishinita’minlash uchun maxsus dasturlarishlab chiqilgan5. 1Jo‘raqulov, G‘.Baxshichiliksan’atining genezisi.Toshkent: Fannashriyoti, 2008,123-bet. 2Raxmonqulov,A. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi.Samarqand: Zarafshon nashriyoti, 2006,77-bet. 3 Azizova, M. O‘zbek san’atining YUNESKOdagi o‘rni. Toshkent: Fan va texnologiya, 2021, 67-bet. 4UNESCO. Intangible Cultural Heritage Lists. Paris: UNESCOPress, 2021,pp.45–56. 5 Komilov, N. Shashmaqom: O‘zbek musiqasan’atining durdonasi. Toshkent: Ma’naviyat, 2012, 96-bet. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue01,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Maqom: Sharq musiqiy tafakkurining timsoli. O‘zbekistonning an’anaviy musiqa san’ati - maqom, Sharq musiqiy madaniyatining eng chuqur qatlamlariga ega bo‘lgan san’at turidir. O